Đưa dữ liệu thực sự trở thành nguồn lực

1. Nếu tài nguyên thiên nhiên tạo nền tảng vật chất cho nền kinh tế công nghiệp, thì dữ liệu cùng với tri thức và công nghệ đang mở ra những cơ hội phát triển mới trong nền kinh tế số. Dữ liệu dân cư giúp nâng cao hiệu quả quản lý và cung cấp dịch vụ công. Dữ liệu đất đai, quy hoạch hỗ trợ quản lý không gian phát triển. Dữ liệu về doanh nghiệp, sản xuất, thị trường tạo điều kiện để hoạch định chính sách sát thực tiễn, thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Khi được kết nối và phân tích hiệu quả, dữ liệu còn giúp phát hiện những quy luật, dự báo xu hướng và đưa ra quyết định chính xác hơn. Đối với công tác quản lý nhà nước, giá trị đó càng có ý nghĩa thiết thực. Dữ liệu chính xác, cập nhật kịp thời giúp cơ quan quản lý nắm chắc tình hình, nhận diện sớm vấn đề, phân bổ nguồn lực hợp lý và đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ bằng những căn cứ cụ thể.

Nhưng cần thấy rằng, dữ liệu không tự động tạo ra giá trị khi chỉ được số hóa và lưu trữ. Thực tế triển khai cho thấy, để dữ liệu thực sự trở thành nguồn lực vẫn còn nhiều việc phải làm. Ở một số lĩnh vực, dữ liệu còn thiếu, chưa đầy đủ, sai lệch hoặc chưa được cập nhật kịp thời. Dữ liệu hình thành qua nhiều thời kỳ, theo những tiêu chuẩn khác nhau, khiến việc chuẩn hóa và tích hợp gặp khó khăn. Các hệ thống được xây dựng theo chức năng quản lý riêng có thể chưa kết nối đồng bộ; thông tin đã có ở cơ quan này nhưng chưa được khai thác thuận lợi ở cơ quan khác. Việc tái sử dụng dữ liệu trong xử lý công việc vì thế chưa tương xứng với tiềm năng.

Đằng sau những hạn chế về kỹ thuật còn có những vấn đề về cơ chế phối hợp, phương thức quản lý và trách nhiệm thực thi. Nếu mỗi cơ quan chỉ quan tâm đến dữ liệu thuộc phạm vi mình quản lý mà chưa chú trọng đầy đủ đến khả năng chia sẻ, sử dụng chung, dữ liệu dễ bị chia cắt theo ranh giới đơn vị, địa phương. Nếu trách nhiệm cập nhật, kiểm tra, xử lý sai lệch chưa được xác định rõ, dữ liệu khó bảo đảm chất lượng lâu dài. Nếu cán bộ vẫn làm việc theo quy trình cũ, chưa chủ động khai thác thông tin sẵn có, thì dù có hệ thống mới, hiệu quả quản trị cũng khó thay đổi căn bản.

2. Để khắc phục hạn chế, thúc đẩy việc đưa dữ liệu thực sự trở thành nguồn lực, cấp ủy các cấp cần nhận thức đầy đủ rằng xây dựng, quản lý và khai thác dữ liệu không đơn thuần là nhiệm vụ chuyên môn của bộ phận công nghệ thông tin, mà còn là một nội dung gắn trực tiếp với năng lực lãnh đạo, quản lý và tổ chức thực hiện nhiệm vụ chính trị.

Đặc biệt, trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, khi nhiệm vụ và yêu cầu quản trị ở cơ sở ngày càng cao, năng lực nắm bắt thực tiễn và xử lý công việc dựa trên dữ liệu càng có ý nghĩa quan trọng. Cấp ủy, chính quyền xã, phường cần chủ động phối hợp rà soát, xác minh, chuẩn hóa và cập nhật dữ liệu thuộc phạm vi quản lý; kịp thời phản ánh sai lệch, thiếu hụt; khai thác dữ liệu được phép truy cập để phục vụ công tác điều hành và giải quyết thủ tục hành chính. Chẳng hạn, trong quản lý đất đai, quy hoạch và trật tự xây dựng, việc đối chiếu thông tin từ các nguồn dữ liệu với kiểm tra thực địa có thể giúp phát hiện sớm những bất cập, dấu hiệu vi phạm, qua đó nâng cao tính chủ động trong quản lý địa bàn. Trong phục vụ người dân, sử dụng lại thông tin đã lưu trữ theo đúng quy định sẽ góp phần giảm giấy tờ, giảm thời gian và chi phí thực hiện thủ tục.

Điều quan trọng là không để nhiệm vụ quản lý, sử dụng dữ liệu trở thành công việc riêng của một bộ phận, còn các bộ phận khác vẫn xử lý công việc theo thói quen cũ. Cấp ủy, chính quyền phải lãnh đạo thay đổi phương thức làm việc, đưa dữ liệu vào quy trình giải quyết nhiệm vụ hằng ngày. Đồng thời, yêu cầu về trách nhiệm phải đi đôi với việc bảo đảm nhân lực, hạ tầng, công cụ, hướng dẫn nghiệp vụ và thẩm quyền cần thiết; không thể giao nhiệm vụ mà thiếu điều kiện thực hiện.

Cùng với cấp cơ sở, các cơ quan chuyên môn, cơ quan chủ quản cơ sở dữ liệu phải chịu trách nhiệm đến cùng về chất lượng, tính cập nhật và khả năng khai thác dữ liệu thuộc lĩnh vực quản lý. Cần xác định rõ đầu mối chịu trách nhiệm, chuẩn hóa quy trình, thường xuyên kiểm tra, xử lý sai lệch và chủ động chia sẻ dữ liệu theo quy định. Cơ quan chuyên trách về công nghệ thông tin có trách nhiệm bảo đảm hạ tầng, an toàn và khả năng kết nối nhưng không thể thay thế trách nhiệm nghiệp vụ của cơ quan quản lý dữ liệu.

3. Muốn tạo chuyển biến thực chất, cũng cần đổi mới cách đánh giá kết quả xây dựng và khai thác dữ liệu. Không chỉ thống kê số hồ sơ đã số hóa, số cơ sở dữ liệu đã hình thành, mà phải đánh giá chất lượng thông tin, mức độ cập nhật, khả năng kết nối, tần suất và hiệu quả sử dụng. Quan trọng hơn, phải xác định dữ liệu đã góp phần rút ngắn bao nhiêu công đoạn xử lý, giảm những chi phí nào, nâng cao chất lượng phục vụ ra sao và hỗ trợ giải quyết những vấn đề thực tiễn nào.

Mỗi cơ sở dữ liệu phải gắn với nhu cầu sử dụng cụ thể, tránh đầu tư chỉ để hoàn thành chỉ tiêu. Mỗi cơ quan cần chủ động phối hợp, không để những vướng mắc về quy trình, tiêu chuẩn hay trách nhiệm làm gián đoạn việc chia sẻ dữ liệu hợp pháp. Dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống”, thống nhất, dùng chung là nền tảng quan trọng, nhưng không phải đích đến cuối cùng. Đích đến là biến dữ liệu thành những quyết định đúng đắn hơn, phương thức quản trị hiệu quả hơn, hoạt động sản xuất, kinh doanh năng suất cao hơn và dịch vụ công tốt hơn.

Dữ liệu chỉ thực sự trở thành nguồn lực khi được đưa vào cuộc sống và tạo ra giá trị cho phát triển. Điều đó bắt đầu từ trách nhiệm của mỗi cấp ủy, mỗi cơ quan, đơn vị và mỗi người đứng đầu - không chỉ trong việc tạo lập dữ liệu, mà còn trong việc bảo đảm dữ liệu được kết nối, khai thác hiệu quả để giải quyết công việc và phục vụ nhân dân.