Gieo mạch nguồn di sản Ca trù ở đất tổ Lỗ Khê
Với truyền thống gần 600 năm, Ca trù Lỗ Khê đang được các nghệ nhân, câu lạc bộ và chính quyền xã Thư Lâm chung tay gìn giữ, trao truyền, trong đó có lớp truyền dạy với 34 học viên nhỏ tuổi năm 2026. Sự tiếp nối của thế hệ trẻ góp phần nuôi dưỡng sức sống di sản, để những làn điệu cổ tiếp tục ngân vang trong đời sống hôm nay.
Giữ hồn ca trù từ mạch nguồn đất tổ
Gắn bó với Ca trù từ năm 1990, Nghệ nhân Ưu tú Phạm Thị Điền đã có hơn 35 năm thực hành và gìn giữ loại hình nghệ thuật này. Với bà, nhà thờ Ca Công không chỉ là nơi lưu dấu lịch sử mà còn thể hiện vị thế của Lỗ Khê trong dòng chảy Ca trù truyền thống.
Học viên tại lớp truyền dạy nghệ thuật Ca trù tại nhà thờ Ca Công thôn Lỗ Khê (xã Thư Lâm). Ảnh: Mỹ Hoa
Theo những câu chuyện được các thế hệ trước truyền lại, Lỗ Khê từng là trung tâm truyền dạy Ca trù cho nhiều vùng. Truyền thống ấy làm nên vị thế đất tổ, đồng thời đặt lên vai những người thực hành hôm nay trách nhiệm gìn giữ vốn cổ.
Nghệ nhân Ưu tú Phạm Thị Điền cho biết, cần sự say mê nhiệt huyết để theo học ca trù. Ảnh: Thành Luân
Nghệ nhân Ưu tú Phạm Thị Điền nhắc lại lời dạy của người xưa: "Lỗ Khê hãy giữ lấy Ca trù. Gốc còn, ngọn mãi phải còn, cầm ca giữ trọn lòng son chẳng mờ, làm giàu thêm vốn Ca trù, cửa đình còn mãi hát ở môi ca". Với bà, đó không chỉ là lời gửi gắm về tình yêu nghề mà còn là phương châm để các thế hệ nghệ nhân tiếp tục học tập, thực hành và truyền dạy di sản.
Thực tế, Ca trù là loại hình nghệ thuật đòi hỏi người học phải kiên trì rèn luyện trong thời gian dài. Người hát cần làm chủ giọng ca, đồng thời phối hợp nhuần nhuyễn với nhịp phách; người học đàn, trống cũng phải nắm vững kỹ thuật biểu diễn. Vì vậy, việc truyền nghề không thể nóng vội mà cần sự tận tâm của nghệ nhân và nỗ lực của người học.
Chủ nhiệm Câu lạc bộ Ca trù thôn Lỗ Khê Nguyễn Văn Đạm chia sẻ, cái khó của ca trù là phải học rất bài bản, công phu. Khi ngồi vào là phải có đàn khuôn, phách khuôn, tiếng đàn, tiếng phách. Ảnh: Thành Luân
Theo ông Nguyễn Văn Đạm, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Ca trù thôn Lỗ Khê, để hình thành lớp nghệ nhân kế cận, trước hết những người phụ trách câu lạc bộ phải có tâm huyết, trách nhiệm, phối hợp với các nghệ nhân hướng dẫn lớp trẻ. Bên cạnh đó, gia đình và cộng đồng cần động viên để các em duy trì việc học, nhất là khi chương trình học văn hóa chiếm nhiều thời gian.
"Người học Ca trù phải có đam mê, chịu khó. Ngoài việc được các nghệ nhân truyền dạy, các cháu còn phải tự rèn luyện ở nhà, thường xuyên ôn tập thì mới nâng cao được chuyên môn", ông Nguyễn Văn Đạm chia sẻ.
Những khó khăn ấy càng cho thấy ý nghĩa của việc duy trì các lớp truyền dạy tại địa phương. Không chỉ hướng dẫn kỹ thuật, các nghệ nhân còn giúp người học hiểu hơn về lịch sử, giá trị của Ca trù, từ đó hình thành ý thức gìn giữ di sản quê hương.
Trao truyền cho thế hệ trẻ, nối dài sức sống di sản
Mới đây, lớp truyền dạy Ca trù tại thôn Lỗ Khê đợt 2 năm 2026 thu hút 34 học viên ở lứa tuổi tiểu học và trung học tham gia học hát, đàn và gõ trống, phách. Sự góp mặt của đông đảo học viên nhỏ tuổi đem đến niềm phấn khởi cho các nghệ nhân, đồng thời mở ra hy vọng về một thế hệ tiếp nối.
Các học viên nhỏ tuổi hào hứng tham gia, nhanh chóng tiếp thu những kỹ năng cơ bản. Ảnh: Mỹ Hoa
Theo ông Nguyễn Văn Đạm, trẻ em có khả năng tiếp thu nhịp điệu, ghi nhớ làn điệu khá nhanh. Trong quá trình học, các em còn có thể sử dụng điện thoại ghi lại phần hướng dẫn của nghệ nhân để nghe lại, luyện tập tại nhà. Cách học này giúp học viên chủ động ôn tập, củng cố những kỹ năng đã được truyền dạy trực tiếp.
Sau khóa truyền dạy năm 2026, các học viên đã tiếp cận và thể hiện được 6 tiết mục. Kết quả này được chính quyền địa phương đánh giá tích cực, cho thấy sự tiến bộ bước đầu của các em khi được hướng dẫn và thực hành có phương pháp.
Tuy nhiên, theo những người trực tiếp truyền nghề, kết quả ban đầu mới là bước khởi đầu. Để học viên có thể gắn bó lâu dài với Ca trù, câu lạc bộ cần duy trì hoạt động luyện tập, tạo cơ hội biểu diễn, giao lưu và giúp các em từng bước tham gia vào sinh hoạt văn hóa tại địa phương.
Là người nhiều năm gắn bó với câu lạc bộ và công tác truyền dạy, ông Nguyễn Văn Đạm bày tỏ niềm tin khi chứng kiến các học viên nhỏ tuổi hào hứng tham gia, nhanh chóng tiếp thu những kỹ năng cơ bản. Ông mong muốn tiếp tục tuyên truyền, vận động để các gia đình hiểu rõ giá trị của Ca trù, tạo điều kiện cho con em theo học, qua đó xây dựng lực lượng kế cận cho di sản gần 600 năm của quê hương.
Chính quyền xã Thư Lâm xác định bảo tồn văn hóa truyền thống là nhiệm vụ gắn với quá trình phát triển địa phương. Ảnh: Mỹ Hoa
Đồng hành với nghệ nhân và câu lạc bộ, chính quyền xã Thư Lâm xác định bảo tồn văn hóa truyền thống là nhiệm vụ gắn với quá trình phát triển địa phương. Đối với Ca trù Lỗ Khê, địa phương định hướng tiếp tục duy trì các lớp truyền dạy, phát huy vai trò của nghệ nhân, câu lạc bộ và cộng đồng; đồng thời tạo điều kiện để học viên được thực hành, giao lưu và tham gia các hoạt động văn hóa. Qua đó, việc học Ca trù không chỉ giới hạn trong lớp học mà từng bước gắn với đời sống thường ngày.
Theo ông Nguyễn Thành Luân, khi người trẻ biết hát một làn điệu Ca trù, hiểu câu chuyện về di tích quê hương và tự hào về những giá trị cha ông để lại, di sản sẽ thực sự trở thành một phần của đời sống văn hóa hôm nay.
