Hoàn thiện thể chế đặc thù, khơi thông động lực phát triển Thủ đô

Từ các lĩnh vực nông nghiệp - môi trường, quy hoạch - kiến trúc, phát triển khu công nghệ cao..., các ý kiến đều thống nhất: sửa đổi Luật Thủ đô là bước đi tất yếu để Hà Nội phát huy vai trò đầu tàu, trung tâm dẫn dắt phát triển của cả nước.

Hành lang pháp lý mới cho nông nghiệp, môi trường

Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) Hà Nội Vũ Xuân Tùng, Luật Thủ đô 2024 đã dành nhiều quy định quan trọng, tập trung tại các Điều 28, 32 và 33, tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn và bảo vệ môi trường. Trên cơ sở đó, Sở đã tham mưu UBND TP trình HĐND TP ban hành 9 nghị quyết chuyên đề, bao quát từ vùng phát thải thấp, xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực môi trường, đất đai đến cơ chế khai thác quỹ đất nông nghiệp bãi sông, bãi nổi và chính sách phát triển nông nghiệp, làng nghề.

Một điểm nhấn nổi bật là triển khai vùng phát thải thấp theo Điều 28 Luật Thủ đô. Sở NN&MT đã hướng dẫn xây dựng đề án, tổ chức tập huấn, tuyên truyền và phối hợp với các địa phương thực hiện. Tại các khu vực Hoàn Kiếm, Ba Đình, việc xây dựng đề án đã được triển khai bước đầu. Trên cơ sở thực tiễn, HĐND TP ban hành Nghị quyết số 57/2025/NQ-HĐND thay thế Nghị quyết số 47/2024/NQ-HĐND, bảo đảm phù hợp mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và chỉ đạo mới của T.Ư. Hiện Sở đang chủ trì lập Đề án vùng phát thải thấp trong Vành đai 1, xin ý kiến cộng đồng và các nhà khoa học, dự kiến trình HĐND TP trong quý I/2026.

Cùng với đó, Nghị quyết số 08 và 09/2025/NQ-HĐND về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực môi trường, đất đai đã được áp dụng, góp phần tăng tính răn đe, kịp thời phát hiện và xử lý sai phạm trong quản lý đất đai, khai thác khoáng sản, bảo vệ môi trường và nguồn nước. Đối với Nghị quyết số 21/2025/NQ-HĐND về khai thác quỹ đất nông nghiệp bãi sông, bãi nổi, Sở đang tham mưu ban hành quyết định của UBND TP, dự kiến trong tháng 6/2026.

Từ thực tiễn triển khai, Sở NN&MT cho rằng, cần tiếp tục tháo gỡ các điểm nghẽn, bổ sung cơ chế linh hoạt hơn trong Luật Thủ đô (sửa đổi), nhất là về quản lý đất đai, chuyển đổi mục đích sử dụng đất, phát triển nông nghiệp và bảo vệ môi trường. Các đề xuất tập trung vào việc giữ nguyên các ưu đãi đã được cụ thể hóa, đồng thời giao thêm thẩm quyền cho chính quyền TP trong ban hành quy định chi tiết, tiêu chuẩn, quy chuẩn phù hợp điều kiện Thủ đô; tăng cường các cơ chế về vùng phát thải thấp, tín chỉ carbon, chuyển đổi xanh và xử lý ô nhiễm môi trường vùng Thủ đô.

Quy hoạch - kiến trúc: “Cuộc cách mạng” về thể chế đô thị

Đánh giá Luật Thủ đô 2024 là bước chuyển căn bản so với Luật Thủ đô 2012, Phó Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội Trần Quang Tuyên cho rằng, Luật mới đã tạo ra “cuộc cách mạng về thể chế”, chuyển từ tư duy định hướng sang trao quyền tự quyết cho TP trong nhiều nội dung then chốt. 3 điểm đột phá được nhấn mạnh gồm: phân cấp điều chỉnh cục bộ quy hoạch; trao công cụ pháp lý cho bảo tồn và phát huy giá trị kiến trúc; và luật hóa các vấn đề “nóng” như di dời cơ sở gây ô nhiễm, chỉnh trang đô thị nội đô.

Trong một năm qua, Sở Quy hoạch - Kiến trúc đã nỗ lực cụ thể hóa các quy định của Luật, từng bước “phủ kín” khoảng trống pháp lý. Tuy nhiên, thực tiễn cũng bộc lộ không ít thách thức. Đến nay, dù Nghị quyết 34/2024/NQ-HĐND đã ban hành, vẫn chưa có trường hợp điều chỉnh quy hoạch cục bộ nào được phê duyệt theo Luật mới, cho thấy độ trễ chính sách còn lớn. Bên cạnh đó là sự lệch pha giữa Luật Thủ đô 2024 với các luật, nghị quyết chuyên ngành mới. Đơn cử, Luật Thủ đô yêu cầu lập và thẩm định nhiệm vụ quy hoạch chi tiết đối với nhà ở xã hội, trong khi Nghị quyết 201/2025/QH15 lại cho phép cắt giảm thủ tục này. Hay trong lĩnh vực quy hoạch khu chức năng, Luật Thủ đô chỉ phân quyền cho Khu công nghệ cao, trong khi Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn 2024 mở rộng phân quyền cho toàn bộ các khu chức năng.

Đặc biệt, Nghị quyết số 258/2025/QH15 cho phép thí điểm cơ chế đặc thù, lập đồng thời quy hoạch phân khu và chi tiết đối với các dự án lớn, đã khiến thực tiễn pháp lý “đi nhanh hơn dự báo”. Theo Phó Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội Trần Quang Tuyên, nếu cứng nhắc áp dụng Luật Thủ đô 2024 sẽ vô tình “trói” TP vào các quy trình cũ, làm chậm cơ hội phát triển, do đó yêu cầu sửa đổi, đồng bộ hóa Luật Thủ đô là hết sức cấp thiết.

Từ tầm nhìn dài hạn, Sở Quy hoạch - Kiến trúc kiến nghị Hà Nội cần tư duy đột phá, đặt Thủ đô trong vai trò trung tâm dẫn dắt vùng với tầm nhìn 100 năm. Trọng tâm là hoàn thiện “bộ ba công cụ chiến lược” gồm sửa đổi Luật Thủ đô, sửa đổi Nghị quyết 15-NQ/TW và Quy hoạch tổng thể Thủ đô; đồng thời định hình cấu trúc “chùm đô thị đa cực - đa trung tâm”, phát triển đô thị nén gắn TOD và tổ chức không gian đa tầng, đa lớp. Quy hoạch phải trở thành công cụ quản trị Nhà nước hiệu quả, khơi thông nguồn lực và định hình tương lai Thủ đô.

Khu công nghệ cao: Mở rộng phân quyền để bứt phá

Theo Phó Trưởng Ban Quản lý các khu công nghệ cao và khu công nghiệp TP Hà Nội Đinh Trần Quân, trong công tác xây dựng thể chế, Ban Quản lý đã tham mưu HĐND TP ban hành 5 nghị quyết quan trọng, tạo nền tảng pháp lý cho quản lý tài sản công, bồi thường giải phóng mặt bằng, thành lập và mở rộng khu công nghệ cao, thu hút nhân lực công nghệ cao và đổi mới sáng tạo. Đáng chú ý, Nghị quyết số 42/2024/NQ-HĐND đã cho phép tiếp nhận trực tiếp tài sản do tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước hiến, tặng mà không phải xác lập quyền sở hữu toàn dân, tạo sự linh hoạt và hiệu quả trong quản lý.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy những hạn chế. Một số cơ chế về khoa học - công nghệ mới ở giai đoạn đầu triển khai, cần tiếp tục hướng dẫn để tránh chồng chéo. Thẩm quyền giải quyết thủ tục cho lao động nước ngoài còn thiếu ổn định, chủ yếu theo cơ chế ủy quyền ngắn hạn, ảnh hưởng đến thu hút nhân lực chất lượng cao.

Từ thực tế đó, Ban Quản lý đề xuất 6 nhóm chính sách trọng tâm khi sửa đổi Luật Thủ đô, trong đó nhấn mạnh xây dựng hệ sinh thái công nghệ cao đồng bộ, phát triển hạ tầng R&D, di dời các cơ sở nghiên cứu - đào tạo về Hòa Lạc, đầu tư khu thử nghiệm tập trung bằng ngân sách TP. Đồng thời, kiến nghị trao quyền cho TP quyết định các ưu đãi “thiết kế theo yêu cầu” để thu hút các tập đoàn công nghệ lớn và thí điểm mô hình hoạt động kép của Ban Quản lý, vừa quản lý nhà nước vừa đóng vai trò cơ quan phát triển khu công nghệ cao.

Từ thực tiễn một năm triển khai, các ý kiến đều thống nhất rằng, sửa đổi Luật Thủ đô theo hướng phân quyền mạnh mẽ, ổn định và vượt trội hơn không chỉ là yêu cầu pháp lý, mà là điều kiện tiên quyết để Hà Nội phát huy đúng vị thế trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của cả nước trong giai đoạn phát triển mới.