Một cuộc chiến thương mại với ông Trump vì Greenland, châu Âu có sẵn sàng?

Nếu các đe dọa của Mỹ liên quan đến Greenland bùng phát thành một cuộc chiến thương mại toàn diện, như đã được cảnh báo trong tuần này, thì cuộc đối đầu sẽ không chỉ diễn ra giữa các đồng minh xuyên Đại Tây Dương lâu đời với mối liên kết kinh tế sâu rộng, mà còn là sự va chạm giữa hai hệ thống hoàn toàn khác nhau trong cách quản lý xung đột kinh tế: một bên là “tàu chiến”, bên kia là “siêu tàu chở dầu”.

Phản ứng "trái ngược" với ông Trump của châu Âu

“Nếu phải nâng thuế lên 1.000%, ông Trump cũng sẽ không chớp mắt,” chuyên gia Agathe Demarais về chính sách địa kinh tế tại Viện Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu (ECFR), nhận định. 

Việc ông Trump gây tranh cãi khi sử dụng sắc lệnh hành pháp đã giúp đẩy nhanh đáng kể quá trình thực thi chính sách. Trong năm đầu của nhiệm kỳ thứ hai, Tổng thống Mỹ đã ban hành 226 sắc lệnh hành pháp - vượt qua tổng số 220 sắc lệnh trong 4 năm nhiệm kỳ đầu.

Năm ngoái, Bắc Kinh đã phản công mạnh mẽ sau khi ông Trump cảnh báo áp thuế lên tới 145% đối với hàng hóa Trung Quốc. Trung Quốc lập tức đáp trả bằng các mức thuế riêng, đồng thời siết chặt nguồn cung khoáng sản chiến lược cho ngành công nghiệp Mỹ, buộc nhiều dây chuyền sản xuất phải đóng cửa. Thị trường tài chính phản ứng tiêu cực và tổng thống Mỹ đã phải lùi bước.

Châu Âu, trái lại, phản ứng có phần "chậm rãi" hơn. Một số lãnh đạo EU ngay lập tức đã tuyên bố sẽ đáp trả tương xứng khi ông Trump đe dọa vào cuối tuần qua về việc áp thêm thuế đối với các quốc gia điều quân tham gia cuộc tập trận quân sự tại Greenland.

Tuy nhiên, khi các đại sứ của 27 nước thành viên EU quy tụ tại Brussels vào ngày 18/1, những khó khăn trong việc hành động đã bộc lộ rõ. Pháp và Đức, hai quốc gia lớn nhất khối - vẫn đang đàm phán để thống nhất lập trường chung trước thềm hội nghị thượng đỉnh khẩn cấp của EU vào ngày 22/1.

Giới phân tích cho rằng phản ứng chung của EU có thể tạo ra đủ thời gian và không gian để “cơn bão thuế quan” mới tự tan biến trước sự phản đối trong nước Mỹ và áp lực ngày càng gia tăng từ các thị trường tài chính.

Những người ủng hộ cách tiếp cận cứng rắn hơn với ông Trump cho rằng châu Âu không hoàn toàn yếu thế. Chuyên gia Georg Riekeles, thuộc Viện Chính sách châu Âu, cho biết dù Mỹ có nhiều đòn bẩy đối với EU và điều ngược lại cũng đúng.

“Hai bên đều có cách gây sức ép lên nhau, nhưng đó không phải là vấn đề cốt lõi,” ông nói. 

Vũ khí của châu Âu

Các nhà ngoại giao cho biết không kỳ vọng EU sẽ đưa ra biện pháp trả đũa nào trước ngày 1/2, thời điểm ông Trump cam kết áp thuế bổ sung 10% đối với 8 quốc gia - Đan Mạch, Thụy Điển, Pháp, Đức, Hà Lan, Phần Lan, Na Uy và Anh - trước khi nâng lên 25% vào ngày 1/6.

Trong khi Pháp thúc đẩy EU sử dụng “vũ khí thương mại” – công cụ chống cưỡng ép (anti-coercion instrument - ACI) - nhằm vào các tập đoàn công nghệ và dịch vụ của Mỹ, các quốc gia như Hungary và Slovakia lại "chùn bước".

Ngay cả khi đạt được đồng thuận sử dụng công cụ này, quá trình triển khai cũng sẽ mất nhiều tháng. ACI đòi hỏi phải giành được đa số phiếu qua hai vòng bỏ phiếu của các nước thành viên EU: vòng đầu quyết định có sử dụng công cụ hay không, và vòng thứ hai – sau một cuộc điều tra kéo dài vài tuần - để thông qua các biện pháp đối phó.

Một phần vì quy trình phức tạp này, các nhà ngoại giao dự đoán phản ứng ban đầu của EU sẽ là các biện pháp thuế quan truyền thống. 

EU đã thống nhất một gói thuế lên tới 30% đối với lượng hàng hóa Mỹ trị giá 93 tỷ Euro, bao gồm máy bay, ô tô và gia cầm. Các mức thuế này từng được đình chỉ sau khi khối đạt được thỏa thuận đình chiến với ông Trump - thỏa thuận Turnberry - nhưng sẽ được kích hoạt trở lại vào ngày 7/2, trừ khi đa số các nước thành viên bỏ phiếu hoãn lại.

Phân tích của Thời báo Tài chính (FT) đối với hơn 6.000 mặt hàng được liệt kê trong tài liệu của EU chuẩn bị từ mùa hè năm ngoái cho thấy các mức thuế trả đũa hiện có thể áp dụng đối với hơn 100 tỷ euro hàng xuất khẩu của Mỹ sang EU, dựa trên số liệu thương mại năm 2024. Các lĩnh vực hàng không, máy móc và phương tiện vận tải sẽ chịu tác động nặng nề nhất, bên cạnh nhựa, hóa chất và thiết bị điện.

Bất kỳ động thái nào như vậy nhiều khả năng sẽ kích hoạt sự trả đũa mạnh mẽ từ ông Trump, bởi nó sẽ phá vỡ thỏa thuận Turnberry, theo đó EU chấp nhận mức thuế 15% đối với hàng xuất khẩu sang Mỹ, trong khi đơn phương cắt giảm thuế đối với hàng công nghiệp Mỹ xuống 0%.

EU từ lâu đã do dự trong việc trả đũa vì một cuộc chiến thương mại “ăn miếng trả miếng” về hàng hóa sẽ gây tổn hại nghiêm trọng cho châu Âu - nơi xuất khẩu sang Mỹ nhiều hơn nhập khẩu tới 200 tỷ euro. Mỹ chiếm khoảng 20% tổng kim ngạch xuất khẩu của EU.

Tác động không chỉ một chiều

Tuy nhiên, tác động sẽ không chỉ theo một chiều. Phân tích của Viện Kiel cho thấy 96% chi phí của các mức thuế “ngày giải phóng” của ông Trump sẽ được chuyển sang người tiêu dùng Mỹ dưới dạng giá cả tăng cao.

Dịch vụ có thể là nguồn đòn bẩy lớn hơn nhiều đối với châu Âu. EU nhập khẩu từ Mỹ nhiều hơn xuất khẩu khoảng 100 tỷ euro dịch vụ, cho thấy đây có thể là điểm yếu để gây sức ép lên các tập đoàn công nghệ và tài chính Mỹ. 

Các biện pháp cứng rắn hơn có thể là hạn chế quyền sở hữu của Mỹ trong lĩnh vực điện toán đám mây và viễn thông, nhưng điều này đi kèm nguy cơ “phản đòn” lớn đối với các doanh nghiệp EU, vốn phụ thuộc vào các nhà cung cấp Mỹ cho gần 70% dịch vụ. 

Các quan chức EU cho biết cũng đang cân nhắc cấm xuất khẩu một số sản phẩm then chốt mà Mỹ cần, như máy móc tiên tiến của Đức hay thiết bị sản xuất chip của tập đoàn ASML (Hà Lan). Mỹ cũng phụ thuộc vào EU trong nhập khẩu dược phẩm và thiết bị y tế.

Một lựa chọn khác là cắt giảm chi tiêu cho dầu khí và vũ khí của Mỹ, song việc điều phối hành động giữa 27 nước thành viên sẽ rất khó khăn.

Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb khẳng định, “châu Âu đang nắm giữ nhiều lá bài”, bao gồm các biện pháp về hải quan, thuế quan, thương mại và thậm chí cả tiền tệ. EU cũng đang nắm giữ lượng lớn nợ của Mỹ.

Theo đó, bất kỳ động thái đối đầu nào với ông Trump đều đòi hỏi mức độ đoàn kết chính trị mới trong nội bộ EU, bao gồm cả việc thuyết phục người dân châu Âu rằng việc đứng lên trước Mỹ là xứng đáng, ngay cả khi phải chấp nhận tổn thất kinh tế.