Quy định tiến bộ giúp phát huy chất xám

Luật Viên chức (sửa đổi) đã được Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ 10 và sẽ có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Một trong những nội dung nhận được sự quan tâm là “Quyền của viên chức về thực hiện hoạt động nghề nghiệp và hoạt động kinh doanh”. Theo đó, viên chức được ký hợp đồng lao động hoặc hợp đồng dịch vụ với cơ quan, tổ chức, đơn vị khác nếu không trái với thỏa thuận tại hợp đồng làm việc và pháp luật không cấm. Đồng thời, Luật cũng cho phép viên chức được góp vốn, tham gia quản lý, điều hành DN, bệnh viện, cơ sở giáo dục… ngoài công lập, nếu không vi phạm những điều cấm của pháp luật về phòng chống tham nhũng hoặc pháp luật chuyên ngành. Cùng với đó, viên chức cũng được thực hiện các quyền khác trong hoạt động kinh doanh nếu không trái với quy định của pháp luật về hoạt động nghề nghiệp và của cấp có thẩm quyền.

Những quy định mới này được xem là bước đi đột phá mạnh mẽ nhằm tạo cơ chế liên thông nguồn nhân lực giữa khu vực công và khu vực tư, giúp viên chức phát huy tối đa năng lực chuyên môn, tăng thu nhập hợp pháp. Đặc biệt trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, nghiên cứu, khi viên chức được khuyến khích tham gia hoạt động kinh doanh, khởi nghiệp, họ có thêm động lực sáng tạo, đưa kết quả nghiên cứu ứng dụng vào thực tiễn, giúp thương mại hóa các tài sản trí tuệ, sáng chế hình thành trong các viện nghiên cứu, trường đại học, bệnh viện công lập… thay vì nghiên cứu xong để đó, khó chuyển giao ra thị trường.

Thực tế cho thấy, các quy định hiện hành cũng không cấm viên chức “chân trong, chân ngoài", chẳng hạn như bác sỹ, nhà khoa học vẫn làm thêm ngoài giờ hành chính. Nhưng trên thực tế, nhiều viên chức có năng lực cao mong muốn được hợp tác chuyên môn ngoài đơn vị sự nghiệp để tăng thu nhập hợp pháp và lan tỏa tri thức vẫn chưa có cơ chế pháp lý rõ ràng. Với quy định mới, sẽ tạo bước chuyển từ tư duy "xin được làm" sang "được làm những gì không trái thỏa thuận", coi năng lực của đội ngũ viên chức như một "hàng hóa sức lao động" có giá trị cần được phát huy.

Đi kèm với việc mở rộng quyền của viên chức, Luật cũng đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về trách nhiệm và minh bạch, nhằm giải quyết khả năng xảy ra xung đột lợi ích và trục lợi từ vị trí công. Đồng thời tránh trình trạng viên chức vì lợi ích cá nhân mà xao nhãng nhiệm vụ chính, hoặc lợi dụng vị trí công tác để trục lợi cho DN của mình, ảnh hưởng đến uy tín và tính liêm chính của khu vực công.

Sau khi Luật ban hành, chắc chắn sẽ có thêm những hướng dẫn cụ thể để thực thi, đặc biệt trước một quy định thể hiện tư duy đổi mới, việc ban hành những bộ tiêu chí để phân định rõ phạm vi được phép và không được phép trong việc tham gia hoạt động kinh doanh của viên chức và xây dựng cơ chế kiểm soát xung đột lợi ích rõ ràng, sẽ tránh trường hợp viên chức lợi dụng vị trí công tác, thông tin nội bộ hay nguồn lực Nhà nước để trục lợi trong quá trình tham gia DN. Điều này sẽ giúp tận dụng trí tuệ, phát huy được nguồn lực trí tuệ và kinh nghiệm của đội ngũ viên chức có kỹ năng, đồng thời tạo cơ chế linh hoạt, thúc đẩy sự sáng tạo, nâng cao chất lượng dịch vụ công.