Sandbox đa lĩnh vực: Không gian thử nghiệm cần thiết cho đổi mới sáng tạo

Độ trễ thể chế trước làn sóng công nghệ mới

Tại Hội thảo “Nghị quyết số 57-NQ/TW và 68-NQ/TW: Nền tảng để doanh nghiệp tư nhân đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”, do Báo Nhân Dân phối hợp Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương tổ chức diễn ra mới đây, nhiều ý kiến cho rằng một trong những thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở năng lực công nghệ của doanh nghiệp, mà ở độ trễ của thể chế so với tốc độ phát triển của công nghệ. Khi các mô hình kinh doanh số trong lĩnh vực Fintech, trí tuệ nhân tạo (AI), y tế số, dữ liệu số hay nền tảng số… liên tục xuất hiện, khung pháp lý hiện hành vốn được xây dựng cho các mô hình truyền thống bộc lộ nhiều hạn chế.

Theo ông Nguyễn Trung Thực, Viện trưởng Viện Tin học doanh nghiệp thuộc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, đầu tư cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đòi hỏi nguồn lực lớn, thời gian dài và mức độ rủi ro cao. Tuy nhiên, hơn 90% doanh nghiệp được khảo sát cho biết họ gặp khó khăn trong việc dự đoán thay đổi chính sách pháp luật. “Khi môi trường pháp lý thiếu ổn định và khả năng dự báo, doanh nghiệp rất khó xây dựng chiến lược nghiên cứu và phát triển trung, dài hạn”, ông Nguyễn Trung Thực nói.

Thực tế này khiến nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, lựa chọn giải pháp an toàn, ngại thử nghiệm công nghệ mới hoặc mô hình kinh doanh mới. Nhiều ý tưởng đổi mới sáng tạo dừng lại ở mức ý tưởng hoặc thử nghiệm nội bộ, không đủ điều kiện để thương mại hóa trên thị trường…

Trong bối cảnh đó, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, hay sandbox, được xem là công cụ thể chế phù hợp để tạo không gian thử nghiệm an toàn cho doanh nghiệp và cơ quan quản lý.

Sandbox đa lĩnh vực để phản ánh đúng bản chất chuyển đổi số

Một nội dung được nhiều chuyên gia nhấn mạnh là, sandbox nếu chỉ triển khai riêng lẻ theo từng ngành sẽ khó phát huy hiệu quả. Chuyển đổi số mang tính liên ngành, liên lĩnh vực, đòi hỏi sự tích hợp giữa tài chính, viễn thông, dữ liệu, bảo mật, quyền riêng tư và thương mại điện tử. Một nền tảng số có thể cùng lúc chịu sự điều chỉnh của nhiều luật và cơ quan quản lý khác nhau, khiến doanh nghiệp gặp khó trong triển khai thử nghiệm.

Ông Nguyễn Bá Diệp, Đồng sáng lập, Phó Chủ tịch Tập đoàn Tài chính công nghệ MoMo cho rằng, cần nghiên cứu sớm triển khai sandbox đa lĩnh vực, cho phép doanh nghiệp thử nghiệm công nghệ mới trong môi trường pháp lý linh hoạt nhưng vẫn kiểm soát rủi ro. “Sandbox không chỉ là không gian thử nghiệm công nghệ, mà cần gắn với các đòn bẩy chính sách về thủ tục hành chính, nguồn vốn, thị trường và nhân lực, giúp doanh nghiệp giảm chi phí tuân thủ trong giai đoạn đầu”, Nguyễn Bá Diệp nhận định.

Nhiều chuyên gia cũng lưu ý, sandbox không nên được nhìn nhận như một giải pháp tình thế hay mang tính thí điểm ngắn hạn. Sandbox cần được thiết kế như một cấu phần chính thức của hệ thống thể chế đổi mới sáng tạo, có lộ trình rõ ràng từ thử nghiệm đến hoàn thiện pháp luật. Khi một mô hình kinh doanh hoặc công nghệ chứng minh được hiệu quả, cơ quan quản lý cần nhanh chóng tổng kết, đánh giá và cập nhật quy định chính thức, tránh tình trạng doanh nghiệp “mắc kẹt” trong thử nghiệm kéo dài.

Ở góc độ cộng đồng doanh nghiệp công nghệ, Tiến sĩ Nguyễn Nhật Quang, Viện trưởng Viện Khoa học và Công nghệ VINASA cho rằng, phần lớn doanh nghiệp vừa và nhỏ hiện vẫn chưa cảm nhận đầy đủ tác động của các Nghị quyết do thiếu các cơ chế triển khai cụ thể. “Việt Nam đã có những doanh nghiệp công nghệ “chim đầu đàn”, nhưng phía sau vẫn chưa hình thành được “đàn” đủ mạnh. Sandbox đa lĩnh vực, nếu được thiết kế phù hợp với năng lực và quy mô của doanh nghiệp nhỏ và vừa, sẽ giúp mở rộng không gian thử nghiệm và hình thành lớp doanh nghiệp kế cận”, Tiến sĩ Nguyễn Nhật Quang khẳng định.

Từ kinh nghiệm quốc tế, nhiều quốc gia đã sử dụng sandbox như một “phòng thí nghiệm chính sách”, giúp Nhà nước học hỏi từ thực tiễn triển khai công nghệ mới. Thông qua sandbox, cơ quan quản lý có thể nhận diện sớm rủi ro, điều chỉnh chính sách kịp thời, đồng thời tạo điều kiện cho doanh nghiệp phát triển sản phẩm, dịch vụ mới một cách an toàn.

Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt, nhiều ý kiến cũng cho rằng việc chậm triển khai sandbox đa lĩnh vực sẽ khiến doanh nghiệp Việt Nam bỏ lỡ cơ hội phát triển ngay trên thị trường trong nước. Thực hiện hiệu quả cơ chế thử nghiệm có kiểm soát không chỉ hỗ trợ doanh nghiệp, mà còn giúp Nhà nước chủ động hoàn thiện thể chế, tạo nền tảng vững chắc cho kinh tế số và xã hội số…