Thiết kế mùi hương: Nghề lạ của những người “nghe” bằng mũi
Kinhtedothi - Không trường lớp chính quy, không công thức sẵn có, nghề thiết kế mùi hương tại Việt Nam đang được hình thành từ những phòng thử nghiệm nhỏ và niềm đam mê của người trẻ yêu nước hoa độc bản.
Ngồi trên tầng 2 của một căn nhà nằm trong ngõ Xóm Hà Hồi, bạn trẻ Lê Minh Thuận đang say sưa với những bình, chai lọ và hàng tá ống nghiệm xung quanh. Nhiều người tưởng anh chàng đang làm thí nghiệm hoá học nào đó. Tuy nhiên, anh chỉ đơn giản đang thử nghiệm, pha chế và thiết kế ra một mùi hương nước hoa độc bản cho một vị khách cá tính, vốn đã chán ngán những mùi nước hoa thương mại phổ biến.
Vừa chăm chú cẩn thận cân đo từng ml tinh dầu chiết xuất, Thuận vừa kể về nghề thiết kế mùi hương - một thuật ngữ vẫn còn khá mới mẻ tại Việt Nam. Theo đó, thiết kế nước hoa (perfumery) là nghệ thuật và khoa học pha trộn hương liệu, là quá trình sáng tạo mùi hương bằng cách phối trộn các nguyên liệu tự nhiên và tổng hợp theo cấu trúc ba tầng: hương đầu, hương giữa và hương cuối. để tạo ra mùi hương mới. Người làm nghề này gọi là nhà sáng tạo mùi hương (perfumer), hoặc trong tiếng Việt thường gọi đơn giản là nhà thiết kế mùi hương. Người này phải có khả năng cảm thụ mùi cực kỳ nhạy bén, đồng thời hiểu rõ đặc tính hóa học của từng thành phần.
"Khác với hình dung đơn giản trộn mùi cho thơm, thiết kế nước hoa là quá trình kể chuyện bằng hương. Một mùi hương có thể tái hiện ký ức tuổi thơ, cảm giác của một chuyến đi, hoặc cá tính của người sử dụng. Để làm được điều này, giống như nhiếp ảnh cần có tư duy hình ảnh tốt, thiết kế mùi hương cần một tư duy về mùi hương tốt. Thậm chí, mùi hương còn có thể mở ra hình ảnh tưởng tượng trong đầu khi ngửi, mùi hương có thể kể một câu chuyện nào đó của chính người sử dụng..." - Lê Minh Thuận chia sẻ.
Trước khi đến với nghề thiết kế mùi hương, Thuận cũng chỉ đơn thuần là một người chơi nước hoa, yêu thích mùi hương. Thuận may mắn có được một cảm giác về mùi hương, có một tư duy về mùi hương tốt. Anh đã từng làm nhiều nghề như làm phim, sản xuất tiểu cảnh để bàn, pha chế đồ uống... Cuối cùng, niềm đam mê với mùi hương đã kéo Thuận đến với nghề thiết kế nước hoa.
"Hiện nay, nghề thiết kế mùi hương vẫn còn là thuật ngữ khá xa lạ ở Việt Nam, không có một cơ sở hay trường nào đào tạo về chuyên môn. Nếu muốn theo đuổi, người học chỉ có thể tự học thông qua các tài liệu nước ngoài (chủ yếu là Pháp, Ý, Anh) về thiết kế mùi hương, tham gia các workshop của cộng đồng. Đó cũng là cách học của tôi, tôi cũng phải tự học, tự tìm tòi và thử nghiệm. Để có thể ra được một mùi hương mới, người làm nghề cần phải ghi nhớ hàng trăm mùi nguyên liệu, hiểu cách chúng biến đổi theo thời gian trên da và thử nghiệm nhiều phiên bản trước khi chốt công thức cuối cùng" - Lê Minh Thuận chia sẻ.
Theo lời của nhà thiết kế mùi hương, hiện nay thị trường về nước hoa tại Việt Nam đang khá sôi động, ngày càng có nhiều người quan tâm hơn về mùi hương và khẳng định cá tính riêng của mình. Thay vì những chai nước hoa hàng hiệu đắt đỏ, những chai nước hoa tầm trung phổ biến ai cũng có, nhiều người lại thích việc sở hữu một mùi hương của riêng mình, mùi hương có thể đại diện cho tính cách và kể câu chuyện của bản thân. Đó là lí do khiến đông người trẻ đang tìm đến với nước hoa thiết kế.
Thuận hiện đang làm việc tại một thương hiệu nước hoa thiết kế của Việt Nam tại Hà Nội, mỗi một vị khách tìm đến là một câu chuyện, một đề bài khác nhau nhưng cùng chung một niềm yêu thích với mùi hương. "Trước khi thiết kế nước hoa cho khách, mình sẽ dành thời gian để nói chuyện, tìm hiểu sở thích, tính cách của khách và tìm ra điểm đặc trưng riêng, nghe khách kể câu chuyện. Khi đó, trong đầu mình sẽ bắt đầu hiện ra thế giới của mùi hương, nơi mà mùi hương sẽ là nhân vật kể chuyện. Chúng mình sẽ để các bạn ấy ngửi thử các tầng hương từ hương đầu đến hương cuối để chọn ra các mùi hương mà khách hàng mong muốn. Điều thú vị khiến khách hàng thích nước hoa thiết kế đó là có thể tự tay điều chỉnh tầng hương yêu thích như tăng ngọt, giảm cay... để ra được một mùi hương độc bản - điều mà những chai nước hoa thương mại không làm được" - Lê Minh Thuận chia sẻ thêm.
So với thời trang hay mỹ thuật, thiết kế nước hoa là lĩnh vực ít được chú ý. Tại thị trường nội địa, nhiều thương hiệu nước hoa sử dụng công thức mua sẵn hoặc do đối tác nước ngoài hỗ trợ. Một số thương hiệu nội địa bắt đầu xuất hiện theo hướng “niche” – tập trung vào bản sắc riêng thay vì đại trà. Các nhà sáng tạo trẻ thử nghiệm mùi hương lấy cảm hứng từ trà sen, gỗ trầm, hay không khí Hà Nội mùa thu. Họ thường hoạt động độc lập, sản xuất số lượng nhỏ và bán trực tuyến. Dù vậy, thách thức không nhỏ là nguồn nguyên liệu đạt chuẩn, chi phí nghiên cứu phát triển cao và quy định kiểm định an toàn khắt khe. Việc xây dựng thương hiệu nước hoa nội địa vì thế đòi hỏi vốn đầu tư và thời gian dài hơi. Nhưng trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến bản sắc cá nhân, nhu cầu về những mùi hương “không đụng hàng” đang tăng lên.
Bùi Thanh Nhã là một cô gái GenZ cá tính có chuyên ngành về Hoá lý thuyết và Hoá Lý tại Đại học Bách Khoa Hà Nội. Cơ duyên từ một vị trí công việc làm thêm đã đưa Nhã đến với ngành thiết kế mùi hương. Từ một công việc để "giết thời gian", Thanh Nhã ngày càng yêu thích thế giới của mùi hương và gắn bó với công việc này.
"Vào thời điểm chuẩn bị tốt nghiệp, khi bắt đầu tìm việc, em mong muốn tìm một công việc có liên quan đến chuyên ngành đã học để tích lũy kinh nghiệm trong thời gian chờ nhận bằng. Cơ duyên đã đưa em đến với công việc hiện tại. Ban đầu chỉ là thử sức, nhưng sau một thời gian làm việc, em nhận ra mình thực sự yêu thích lĩnh vực này. Những thao tác trong công việc khá quen thuộc với nền tảng chuyên môn của em, gần giống như làm việc trong phòng thí nghiệm. Dù quy trình ở đây đơn giản hơn so với môi trường nghiên cứu chuyên sâu, nhưng nhờ có kiến thức nền tảng vững vàng nên em tiếp cận công việc khá thuận lợi và cảm thấy hứng thú" - Thanh Nhã chia sẻ.
Về việc ứng dụng kiến thức Hóa học vào quá trình điều chế mùi hương, trước hết phải kể đến vấn đề độ tan của tinh dầu trong dung môi. Trên thực tế, tinh dầu không thể hòa tan trong nước do sự khác biệt về độ phân cực. Nước là dung môi phân cực mạnh, trong khi phần lớn tinh dầu có tính phân cực thấp, vì vậy hai chất này không tương thích và không thể hòa tan vào nhau. Do đó, trong sản xuất nước hoa, cần sử dụng dung môi hữu cơ phù hợp, phổ biến nhất là cồn. Tại cơ sở hiện nay, những người thiết kế mùi hương sử dụng ethanol vì đây là loại cồn tương đối an toàn cho sức khỏe con người và được phép sử dụng trong lĩnh vực y tế cũng như mỹ phẩm. Ngoài ra, về mặt hóa học có thể dùng methanol, nhưng đây là chất có độc tính cao, chỉ sử dụng trong công nghiệp và tuyệt đối không được dùng trong sản xuất nước hoa.
"Bên cạnh đó, kiến thức về cấu trúc phân tử và khả năng bay hơi của các nhóm hương cũng rất quan trọng. Các nhóm hương đầu, như hương cam chanh hoặc quả mọng, thường có phân tử nhỏ nên bay hơi nhanh, tạo ấn tượng trong khoảng 5–7 phút đầu sau khi xịt. Tiếp đến là tầng hương giữa, thường là các nốt hương hoa với phân tử lớn hơn, bay hơi chậm hơn. Cuối cùng là tầng hương nền như hương gỗ, có cấu trúc phân tử nặng và bền nhất, lưu lại trên da trong thời gian dài. Nhờ những kiến thức nền tảng đó, em có thể hiểu rõ hơn bản chất của quá trình pha chế và điều chỉnh mùi hương trong thực tế sản xuất" - Thanh Nhã nói thêm.
Trong nhiều năm, thị trường nước hoa Việt Nam gần như là “sân chơi” của các thương hiệu quốc tế. Tuy nhiên, vài năm trở lại đây, một lớp người trẻ âm thầm theo đuổi con đường ít ai biết đến đó là thiết kế mùi hương. Họ không chỉ bán nước hoa, mà tìm cách kể câu chuyện Việt bằng hương thơm.
Theo lời kể, cơ sở này thường xuyên đón các vị khách Quốc tế tìm đến. Những nhà thiết kế mùi hương trẻ của Việt Nam cũng vì thể mà luôn muốn sử dụng những nguyên liệu, mùi hương thuần Việt nhất để vừa kể câu chuyện của chính khách hàng, vừa tạo điểm nhấn và khiến khách hàng nhớ tới Việt Nam. "Trong số các hương liệu, chúng tôi có những mùi hương rất Việt Nam như mùi tre xanh, mùi sen hồng, mùi gỗ pơ mu... đều là những mùi hương đặc hữu của Việt Nam. Tôi đã từng thiết kế một chai nước hoa cho một vị khách nước ngoài, họ mong muốn thể hiện mùi hương yêu thích của họ, đồng thời muốn mùi hương đó khiến họ nhớ đến đất nước và con người Việt Nam, phải mang hơi hướng phiêu lưu khám phá, một chút gì đó hoang dã và cỏ cây núi rừng. Tôi đã sử dụng và tái hiện trong đó mùi của tre xanh, mùi đất ẩm khi trời sắp mưa và mùi cỏ mới cắt, kết hợp với các tầng hương yêu thích của họ và họ rất hài lòng" - Lê Minh Thuận chia sẻ.
Những chai nước hoa thiết kế mang bản sắc riêng của chủ nhân, có thể tuỳ chọn về định lượng từ 10ml cho tới 100ml. Một chai nước hoa thương hiệu lớn là quá đắt, những chai nước hoa thương mại quá nhàm chán. Nhưng một chai nước hoa thiết kế độc bản chỉ dành riêng cho người sở hữu lại có giá khá dễ tiếp cận từ 300.000 đồng tới khoảng 6 triệu đồng. Trong đó, chai nước hoa định lượng khoảng 30ml với giá khoảng 1-2 triệu đồng là lựa chọn của nhiều người trẻ, đáp ứng đủ các yêu cầu: khác biệt, cá tính, sở hữu của riêng mình.
Để nghề thiết kế mùi hương phát triển bền vững tại Việt Nam, cần sự kết nối giữa nhà sáng tạo, nhà sản xuất nguyên liệu, chuyên gia hóa mỹ phẩm và hệ thống đào tạo bài bản. Khi đó, giấc mơ về những chai nước hoa mang “DNA mùi hương Việt” mới thực sự có cơ hội vươn xa. Thiết kế nước hoa, suy cho cùng, không chỉ là nghề pha chế hương liệu. Mà đó còn là hành trình tìm kiếm, lưu giữ và kể chuyện bằng thứ ngôn ngữ vô hình nhưng có sức gợi mạnh mẽ nhất: mùi hương.
