Làng nghề Ninh Bình giữa bài toán bảo tồn và phát triển

Nền tảng đa dạng từ những làng nghề trăm năm

Ninh Bình hiện có trên 102.500 cơ sở sản xuất nghề, làng nghề; 171 làng nghề, làng nghề truyền thống được công nhận theo Nghị định 52/2018/NĐ-CP, trong đó có 117 làng nghề và 54 làng nghề truyền thống. Toàn tỉnh có 65 nghệ nhân ưu tú cấp quốc gia và cấp tỉnh, riêng nghệ nhân cấp quốc gia là 13 người. Những con số này cho thấy quy mô và chiều sâu của hệ thống làng nghề - một nền tảng quan trọng trong phát triển kinh tế nông thôn gắn với bảo tồn văn hóa bản địa.

Nhiều nghề ở Ninh Bình đã tồn tại hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm như đá mỹ nghệ Ninh Vân, thêu ren Văn Lâm, mộc truyền thống, đan cói Kim Sơn, gốm Bồ Bát… Không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước, nhiều sản phẩm đã từng bước vươn ra thị trường quốc tế, trở thành “đại sứ văn hóa” của địa phương.

Điển hình là nghề làm bánh đa nem làng Chều (xã Nam Xang). Nghề truyền thống này hiện được duy trì tại cả 5 thôn với hàng trăm hộ tham gia, doanh thu hằng năm ước đạt gần 400 tỷ đồng. Bánh đa nem làng Chều có đặc trưng riêng với màu trắng, mềm, dẻo, thơm mùi gạo, được tiêu thụ rộng khắp cả nước và xuất khẩu sang Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc. Để đáp ứng yêu cầu thị trường, nhiều hộ đã đầu tư máy xay gạo, máy tráng, xây dựng quy trình sản xuất khép kín, bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm và nâng cao năng suất.

Ông Trần Ngọc Thời, người có hơn 30 năm gắn bó với nghề, cho biết vào dịp cận Tết Nguyên đán, nhu cầu bánh đa nem tăng gấp 3-4 lần so với ngày thường, sản phẩm làm ra đến đâu tiêu thụ hết đến đó. Nghề truyền thống không chỉ mang lại thu nhập ổn định mà còn tạo việc làm cho nhiều lao động tại chỗ.

Không kém phần sôi động là các làng nghề gỗ mỹ nghệ tại xã Vũ Dương, nơi có 4 làng nghề được công nhận với gần 3.000 hộ và 33 doanh nghiệp tham gia sản xuất, tạo việc làm cho hơn 8.100 lao động. Qua nhiều thăng trầm, người dân nơi đây đã không ngừng đổi mới mẫu mã, nâng cao chất lượng, kết hợp hài hòa giữa thủ công truyền thống và máy móc hiện đại để nâng cao giá trị sản phẩm.

Bên cạnh đó, Ninh Bình còn sở hữu nhiều lợi thế về vị trí địa lý và hạ tầng giao thông, nằm trên trục kết nối Nam đồng bằng sông Hồng với Bắc Trung Bộ, có cao tốc Bắc - Nam, Quốc lộ 1A, Quốc lộ 10, cảng sông, cảng biển. Nguồn nguyên liệu tự nhiên phong phú như đá vôi, cói, đất sét, tre, nứa, gỗ, nông sản… tạo điều kiện thuận lợi để phát triển các sản phẩm làng nghề mang tính đặc trưng và giá trị gia tăng cao. Hiện lực lượng lao động trong các làng nghề lên tới gần 193.000 người, doanh thu hàng năm hơn 25.000 tỷ đồng, giá trị xuất khẩu khoảng 1.200 tỷ đồng.

Thách thức và hướng đi mới trong bối cảnh hội nhập

Bên cạnh những kết quả đạt được, làng nghề, làng có nghề ở Ninh Bình cũng đang đối mặt với nhiều khó khăn. Hạ tầng sản xuất tại nhiều nơi xuống cấp, hoạt động sản xuất xen kẽ trong khu dân cư, thiếu hệ thống xử lý nước thải, rác thải tập trung. Một số ngành nghề như tái chế nhựa, kim loại, chế biến nông sản, mộc… phát sinh ô nhiễm cục bộ, ảnh hưởng tới đời sống người dân và mục tiêu phát triển bền vững.

Đáng lo ngại hơn là tình trạng thiếu hụt lao động trẻ, nguy cơ đứt gãy truyền nghề. Nhiều thanh niên lựa chọn làm việc tại các khu, cụm công nghiệp thay vì gắn bó với nghề truyền thống do thu nhập chưa cao, môi trường lao động vất vả. Cùng với đó, quá trình đô thị hóa khiến vùng nguyên liệu bị thu hẹp, nhiều cơ sở phải phụ thuộc nguồn nguyên liệu từ nơi khác, làm tăng chi phí sản xuất.

Trước thực tế đó, không ít làng nghề đã chủ động “chuyển mình”. Ở làng gỗ La Xuyên, nhiều cơ sở đã mở rộng kênh tiêu thụ qua các nền tảng trực tuyến, ứng dụng thương mại điện tử, giúp tiếp cận thị trường rộng hơn, tăng doanh thu và tạo thêm việc làm. Song song với nỗ lực của người dân, chính quyền các cấp cũng tích cực ban hành cơ chế, chính sách hỗ trợ đào tạo nghề, tôn vinh nghệ nhân, quy hoạch hạ tầng, khuyến khích chuyển đổi số và sản xuất gắn với bảo vệ môi trường.

Đặc biệt, tháng 10/2025, UBND tỉnh Ninh Bình đã ban hành Kế hoạch Bảo tồn và phát triển ngành nghề nông thôn, làng nghề năm 2026, với mục tiêu công nhận thêm 5-10 làng nghề mới, khôi phục ít nhất 2 làng nghề có nguy cơ mai một, đào tạo khoảng 300 lượt lao động, xây dựng thương hiệu, áp dụng mã QR truy xuất nguồn gốc, phát triển du lịch làng nghề gắn với di sản và du lịch trải nghiệm.

Những định hướng này được kỳ vọng sẽ giúp làng nghề Ninh Bình không chỉ giữ được “hồn cốt” truyền thống, mà còn thích ứng với yêu cầu của nền kinh tế hiện đại, hội nhập. Khi truyền thống được tiếp sức bằng sáng tạo, công nghệ và chính sách phù hợp, làng nghề sẽ tiếp tục là động lực quan trọng, đóng góp vào phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội của tỉnh trong giai đoạn mới.