Luật Thủ đô: gỡ “điểm nghẽn” cho chính sách đầu tư hạ tầng môi trường Hà Nội

Sức ép từ đô thị hóa

Hà Nội đang bước vào giai đoạn phát triển đô thị, với quy mô và tốc độ chưa từng có. Dân số tăng nhanh, không gian đô thị mở rộng liên tục đã khiến các hệ thống hạ tầng môi trường, vốn được đầu tư từ nhiều năm trước, ngày càng bộc lộ sự quá tải. Ô nhiễm không khí, rác thải sinh hoạt, nước thải đô thị trở thành những vấn đề “nóng”, tác động trực tiếp đến chất lượng sống của người dân và hình ảnh một Thủ đô văn minh, hiện đại. Tỷ lệ nước thải sinh hoạt được xử lý tập trung của Hà Nội vẫn còn thấp so với yêu cầu của một đô thị đặc biệt.

Trong khi đó, khối lượng rác thải sinh hoạt phát sinh mỗi ngày ở mức rất lớn, tạo áp lực không nhỏ lên các khu xử lý hiện có. Nhiều dự án hạ tầng môi trường quy mô lớn được kỳ vọng giải quyết căn cơ các vấn đề này nhưng lại chậm tiến độ, kéo dài nhiều năm do vướng cơ chế đầu tư, giải phóng mặt bằng và nguồn vốn. Thực tiễn này cho thấy, bài toán môi trường của Hà Nội không chỉ là vấn đề kỹ thuật hay công nghệ, mà sâu xa hơn là câu chuyện về thể chế, chính sách đầu tư và khả năng huy động nguồn lực xã hội.

Trong nhiều năm, đầu tư hạ tầng môi trường tại Hà Nội chủ yếu dựa vào nguồn ngân sách Nhà nước. Tuy nhiên, với nhu cầu vốn ngày càng lớn, cách tiếp cận này bộc lộ rõ những hạn chế. Các dự án xử lý nước thải, rác thải đòi hỏi vốn đầu tư lớn, thời gian thu hồi dài, trong khi cơ chế giá dịch vụ môi trường chưa thực sự hấp dẫn khu vực tư nhân.

Bên cạnh đó, việc áp dụng các mô hình hợp tác công – tư trong lĩnh vực môi trường còn gặp nhiều rào cản. Các quy định pháp luật mang tính “cào bằng” giữa các địa phương chưa phản ánh hết đặc thù của Thủ đô, nơi tập trung dân cư đông, yêu cầu tiêu chuẩn môi trường cao và chi phí đầu tư lớn. Thủ tục đầu tư công phức tạp, phân cấp chưa đủ mạnh cũng khiến không ít dự án rơi vào tình trạng chậm trễ, đội vốn. Các chuyên gia nhận định, nếu không có một khung thể chế đủ linh hoạt và vượt trội, Hà Nội khó có thể giải quyết dứt điểm các vấn đề môi trường đô thị đang ngày càng gay gắt.

Khung thể chế đặc thù cho Hà Nội

Luật Thủ đô (sửa đổi) được Quốc hội thông qua ngày 28/6/2024, có hiệu lực từ ngày 1/1/2025, được đánh giá là bước tiến quan trọng trong tư duy lập pháp đối với Thủ đô. Luật không chỉ thay thế Luật Thủ đô năm 2012 mà còn thiết lập một khung thể chế đặc thù, trao quyền chủ động lớn hơn cho chính quyền Hà Nội trong quản trị, phát triển và huy động nguồn lực.

 Một trong những điểm nhấn của Luật là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình, cho phép Hà Nội chủ động hơn trong quyết định các vấn đề về đầu tư, tài chính, đất đai và tổ chức bộ máy. Đây được coi là “chìa khóa” để tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế vốn cản trở quá trình triển khai các dự án hạ tầng, trong đó có hạ tầng môi trường. Luật Thủ đô (sửa đổi) cũng thể chế hóa các chủ trương lớn của Trung ương về phát triển Thủ đô theo hướng xanh, văn minh, hiện đại, phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững và hội nhập quốc tế.

Theo phân tích của giới chuyên gia, Luật Thủ đô 2024 mở ra không gian thể chế mới để Hà Nội đổi mới cơ chế huy động và quản lý đầu tư công, hướng tới sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực xã hội. Đối với lĩnh vực môi trường, đây là yếu tố then chốt để thúc đẩy các dự án có quy mô lớn, công nghệ cao. Việc trao quyền chủ động cho Hà Nội trong lựa chọn hình thức đầu tư, cơ chế tài chính và phương thức hợp tác với khu vực tư nhân giúp các dự án xử lý rác thải, nước thải có cơ hội tiếp cận nguồn vốn đa dạng hơn, thay vì chỉ trông chờ vào ngân sách. Đồng thời, cơ chế đặc thù về đất đai và tài chính cũng góp phần cải thiện khả năng hoàn vốn, tăng tính hấp dẫn đối với nhà đầu tư.

Các chuyên gia môi trường nhận định rằng, Luật Thủ đô (sửa đổi) đã “đánh trúng” điểm nghẽn lớn nhất của các dự án môi trường là cơ chế. Khi khung pháp lý được tháo gỡ, bài toán công nghệ và tổ chức thực hiện sẽ có điều kiện để triển khai thuận lợi hơn. Ngay sau khi Luật được thông qua, Chính phủ, TP Hà Nội đã khẩn trương ban hành các văn bản triển khai, thể hiện quyết tâm đưa Luật sớm đi vào cuộc sống.

Thực tế cho thấy, một số dự án môi trường trọng điểm của Hà Nội đã có chuyển biến tích cực khi được điều chỉnh chủ trương đầu tư, tháo gỡ vướng mắc về thủ tục và nguồn vốn. Đây được coi là tín hiệu cho thấy Luật Thủ đô không chỉ dừng lại ở định hướng, mà đang dần phát huy hiệu quả trong thực tiễn.

Tuy nhiên, để các cơ chế đặc thù thực sự phát huy tác dụng, Hà Nội cần tiếp tục cụ thể hóa Luật bằng các quy định chi tiết, đồng thời nâng cao năng lực thực thi ở các cấp, các ngành liên quan trực tiếp đến đầu tư hạ tầng môi trường. Theo các chuyên gia pháp lý, điều quan trọng là phải bảo đảm sự thống nhất giữa tinh thần “đặc thù, vượt trội” của Luật Thủ đô với hệ thống pháp luật hiện hành, tránh tình trạng lúng túng trong áp dụng. Đồng thời, cần xây dựng đội ngũ cán bộ đủ năng lực, bản lĩnh để vận dụng linh hoạt các cơ chế mới, nhất là đối với các dự án môi trường có quy mô lớn, tác động sâu rộng đến cộng đồng.