Chính phủ Mỹ đóng cửa một phần, chuyện gì đang xảy ra?

Việc gián đoạn ngân sách xảy ra dù Thượng viện đã bỏ phiếu muộn vào tối ngày 30/1 nhằm thông qua gói 5 dự luật chi tiêu và gia hạn ngân sách cho Bộ An ninh Nội địa (DHS) thêm hai tuần - điểm vướng mắc lớn nhất tại Thượng viện. Thỏa thuận đạt được giữa các nghị sĩ Dân chủ tại Thượng viện và Nhà Trắng vẫn cần được Hạ viện phê chuẩn, trong khi cơ quan này dự kiến trở lại Washington vào ngày 2/2.

Cách tiếp cận của chính quyền Tổng thống Donald Trump đối với thực thi chính sách nhập cư là tâm điểm của cuộc tranh cãi ngân sách lần này.

Kể từ sau đợt đóng cửa chính phủ dài nhất trong lịch sử Mỹ hồi mùa thu năm ngoái, các nhà lập pháp đã nỗ lực thông qua từng dự luật chi tiêu riêng lẻ để cấp ngân sách cho các cơ quan liên bang đến tháng 9/2026. Quốc hội đã thông qua và Tổng thống đã ký ban hành 6 trong số các dự luật này; 6 dự luật còn lại chính là trọng tâm của cuộc đấu ngân sách hiện nay.

Các cuộc đàm phán ngân sách lưỡng đảng tại Mỹ từng được kỳ vọng sẽ đạt thỏa thuận khi ngày 20/1, các ủy ban phân bổ ngân sách công bố nội dung các dự luật chi tiêu. Theo đó, năm dự luật được gộp thành một gói, trong khi dự luật cấp ngân sách cho Bộ An ninh Nội địa (DHS) được tách riêng. Tuy nhiên, các nghị sĩ Dân chủ tại Hạ viện cảnh báo sẽ không ủng hộ toàn bộ gói ngân sách nếu dự luật DHS được đưa vào, cho rằng dự luật này chưa đủ mạnh để kiểm soát Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan (ICE), đặc biệt sau vụ một sĩ quan ICE bắn chết dân thường tại Minneapolis.

Trong cuộc bỏ phiếu tại Hạ viện tuần trước, phần ngân sách cho DHS chỉ được thông qua với sự ủng hộ của 7 nghị sĩ Dân chủ, trong khi gói ngân sách lớn hơn nhận được sự ủng hộ rộng rãi của cả hai đảng. Sau đó, Hạ viện gộp các dự luật và chuyển sang Thượng viện nhằm thúc đẩy quá trình thông qua nhanh chóng.

Tuy nhiên, vụ việc tại Minneapolis vào cuối tuần đã khiến phe Dân chủ tại Thượng viện thay đổi lập trường. Họ phản đối mạnh mẽ việc tiếp tục cấp ngân sách cho DHS nếu không có thêm cải cách, và Lãnh đạo phe thiểu số Thượng viện Chuck Schumer tuyên bố phe Dân chủ sẽ không bỏ phiếu thông qua gói ngân sách nếu phần ngân sách cho DHS không bị loại bỏ.

Trong bối cảnh chưa có lối thoát rõ ràng, ông Schumer nêu ra các yêu cầu cải cách của phe Dân chủ, bao gồm chấm dứt tuần tra lưu động của đặc vụ nhập cư và siết chặt yêu cầu về lệnh khám xét. Phía Cộng hòa kêu gọi phe Dân chủ đưa các đề xuất này trực tiếp tới chính quyền Tổng thống Donald Trump.

Dù cuộc bỏ phiếu ban đầu đối với toàn bộ gói ngân sách thất bại vào ngày 29/1, chỉ vài giờ sau đó, phe Dân chủ tại Thượng viện đã đạt được thỏa thuận với Nhà Trắng. Theo thỏa thuận này, họ đồng ý ủng hộ 5 dự luật không liên quan đến DHS, đồng thời gia hạn ngân sách cho DHS ở mức hiện tại thêm hai tuần để tiếp tục đàm phán cải cách.

Thượng viện sau đó đã bỏ phiếu thông qua gói năm dự luật với tỷ lệ 71 - 29 và thông qua nghị quyết gia hạn ngân sách cho DHS bằng hình thức biểu quyết miệng. Tuy nhiên, các thay đổi này vẫn cần được Hạ viện phê chuẩn, trong khi Hạ viện chưa quay lại làm việc cho đến đầu tuần sau.

Nguyên nhân Chính phủ Mỹ đóng cửa?

Đạo luật Chống Thâm hụt ngân sách (Antideficiency Act) cấm các cơ quan liên bang chi tiêu nếu chưa được Quốc hội phê duyệt ngân sách. Việc chính phủ đóng cửa xảy ra khi Quốc hội không thông qua ngân sách cho một phần hoặc toàn bộ các cơ quan liên bang, vốn được tài trợ thông qua 12 dự luật chi tiêu hằng năm.

Các dự luật này cần được thông qua trước khi năm tài khóa mới bắt đầu vào ngày 1/10. Tuy nhiên, các nhà lập pháp thường trì hoãn đến phút chót và gộp các dự luật thành những gói lớn hơn để đẩy nhanh tiến độ.

Năm ngoái, thời hạn hết mà không thông qua được dự luật cũng như thỏa thuận gia hạn ngắn hạn, dẫn tới đợt đóng cửa kéo dài 43 ngày.

Trong thời gian đóng cửa, các bộ và cơ quan không có ngân sách mới hoặc tạm thời phải dừng mọi hoạt động không thiết yếu cho đến khi có phân bổ ngân sách bổ sung.

Những khó khăn lớn nhất trong các đợt đóng cửa thường rơi vào các lao động thiết yếu phải làm việc mà không được trả lương. Trong đợt đóng cửa năm ngoái, chính quyền đã phải sử dụng các nguồn quỹ khác để chi trả cho quân nhân. Các kiểm soát viên không lưu và nhân viên an ninh sân bay - lực lượng thiết yếu - đã gây ra tình trạng thiếu nhân sự nghiêm trọng, ảnh hưởng nặng nề đến hoạt động hàng không, dẫn tới hủy và hoãn chuyến vì lo ngại an toàn.

Thời gian đóng cửa có thể kết thúc tương đối nhanh, tùy thuộc vào diễn biến tại Hạ viện.

Diễn biến tiếp theo

Ủy ban Nội quy Hạ viện có thể họp ngay trong cuối tuần trước khi toàn thể Hạ viện trở lại làm việc vào ngày 2/2. Đây thường là chặng cuối cùng của một dự luật trước khi được đưa ra bỏ phiếu tại Hạ viện.

Nếu gói ngân sách vượt qua Ủy ban Nội quy, bước tiếp theo là bỏ phiếu thủ tục, thường được thông qua theo đường lối đảng phái. Tuy nhiên, một số nghị sĩ bảo thủ đã cảnh báo có thể không bỏ phiếu thuận nếu yêu cầu của họ không được đáp ứng.

Nếu gặp bế tắc, Chủ tịch Hạ viện Mỹ Mike Johnson có thể đưa dự luật ra bỏ phiếu theo thủ tục “đình chỉ quy tắc”, đòi hỏi đa số 2/3 để thông qua.

Sau khi được Hạ viện phê chuẩn, Tổng thống dự kiến sẽ nhanh chóng ký ban hành các dự luật ngân sách, chính thức chấm dứt tình trạng gián đoạn ngân sách.