Để hộ kinh doanh dám lớn

Đằng sau tâm lý “ngại lớn” không chỉ là nỗi sợ thủ tục, mà còn là hệ quả của cơ chế thuế và quản lý đang vô tình khuyến khích sự nhỏ bé.

Đến cuối năm 2024, cả nước có khoảng 3,6 triệu hộ và cá nhân kinh doanh, trong đó chỉ 2,2 triệu hộ hoạt động ổn định. Tuy nhiên, trong 6 tháng đầu năm 2025, chỉ hơn 1.400 hộ chuyển đổi lên DN, chiếm vỏn vẹn 0,04%. Hàng triệu hộ vẫn chọn “thích nhỏ để yên thân”, bất chấp nền kinh tế đang cần thêm động lực từ khu vực tư nhân. Thực trạng này khiến mục tiêu có 2 triệu DN vào năm 2030 và 3 triệu DN vào năm 2045 trở nên xa vời.

Vì sao hộ kinh doanh vẫn không muốn lớn? Câu trả lời nằm ở sự khác biệt đáng kể trong chính sách thuế và cơ chế quản lý giữa hộ kinh doanh và DN. Với cùng quy mô doanh thu, DN phải kê khai thuế giá trị gia tăng, nộp thuế thu nhập DN, lập báo cáo tài chính, tuân thủ quy định về lao động và bảo hiểm xã hội. Trong khi đó, hộ kinh doanh chỉ cần nộp thuế khoán gọn nhẹ, đơn giản và thấp hơn nhiều. Cơ chế này, vốn được thiết kế để khuyến khích kinh doanh nhỏ lẻ, nay lại trở thành “chiếc áo tiện lợi” mà nhiều hộ không muốn thay. Nó khiến họ ngại lớn, thậm chí né tránh minh bạch. Không ít hộ có doanh thu hàng chục tỷ đồng mỗi năm, thuê hàng chục lao động nhưng vẫn giữ danh nghĩa cá thể để hưởng mức thuế thấp và tránh các ràng buộc pháp lý.

Chính sách thuế khoán, nhìn ở góc độ dài hạn, đang tạo ra sự méo mó trong môi trường cạnh tranh. DN chính quy phải gánh đủ nghĩa vụ, còn hộ kinh doanh “núp bóng” để hưởng lợi. Khi lợi ích ngắn hạn được duy trì nhờ sự bất bình đẳng về thuế và thủ tục, động lực phát triển bền vững sẽ bị triệt tiêu.

Không chỉ vì thuế, nỗi sợ thủ tục cũng khiến nhiều hộ chùn bước. Việc chuyển lên DN không chỉ là thay tấm biển, mà là bước vào mê trận giấy tờ, báo cáo, kê khai, kiểm toán, nộp bảo hiểm, thuê kế toán… Trong khi đó, lợi ích nhìn thấy lại chưa rõ ràng.

Nhưng trong nền kinh tế đang chuyển mình mạnh mẽ, sự an toàn ấy lại trở thành lực cản. Khi hàng triệu hộ vẫn quanh quẩn trong “vùng thoải mái” cũ, Nhà nước mất đi nguồn thu lớn, còn nền kinh tế mất hàng triệu cơ hội việc làm chính thức. Đã đến lúc phải nhìn nhận lại: chính sách không thể mãi dễ dãi với sự nhỏ bé. Thay vì để hộ kinh doanh tự bơi, cần có cơ chế đủ hấp dẫn để họ thấy rằng chuyển đổi là có lợi.

Muốn vậy, trước hết cần thu hẹp khoảng cách về nghĩa vụ thuế giữa hộ kinh doanh và DN nhỏ, đồng thời đơn giản hóa thủ tục cho DN siêu nhỏ. Không thể yêu cầu một cơ sở vài lao động, doanh thu vài trăm triệu đồng mỗi năm tuân thủ quy trình như công ty lớn. Cần một khung pháp lý linh hoạt hơn, chi phí tuân thủ thấp hơn và thủ tục gọn gàng hơn. Song song, Nhà nước cần hỗ trợ tư vấn, đào tạo quản trị, tiếp cận vốn, mặt bằng, chuyển đổi số… để giúp hộ kinh doanh tự tin bước ra khỏi vùng an toàn.

Nếu coi hộ kinh doanh là “hạt giống DN”, thì chính sách phải đóng vai trò người ươm, chứ không phải người ép. Hộ kinh doanh “ngại lớn” không phải vì họ thiếu khát vọng, mà vì môi trường kinh doanh chưa đủ thân thiện và công bằng. Khi thủ tục vẫn rườm rà, thuế vẫn chênh lệch và minh bạch vẫn đi kèm rủi ro, họ có lý do để ở lại trong “chiếc áo nhỏ”.

Muốn khu vực này trở thành động lực tăng trưởng mới, chúng ta phải dám thay đổi. Cải cách hành chính phải thực chất, thuế phải công bằng và chính sách phải đáng tin cậy. Khi đó, hộ kinh doanh mới dám lớn không vì bị ép buộc, mà vì họ thấy lớn là con đường đúng đắn và tất yếu.