Đưa làng nghề lên môi trường số: tạo sức bật mới cho sản phẩm thủ công

Thương mại điện tử tạo giá trị mới

Sự phát triển của kinh tế số đang tái định hình toàn bộ hoạt động thương mại toàn cầu. Việt Nam hiện là một trong những thị trường TMĐT có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất Đông Nam Á. Báo cáo kinh tế số khu vực do Google – Temasek – Bain công bố năm 2024 cho thấy, quy mô kinh tế số Việt Nam đã vượt 30 tỷ USD và dự kiến tăng lên 45 – 50 tỷ USD vào năm 2025. Những con số này không chỉ phản ánh tiềm năng thị trường rộng lớn, mà còn cho thấy TMĐT đang trở thành kênh kinh doanh chiến lược, đặc biệt đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ cũng như các hộ sản xuất làng nghề.

Theo Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam Trịnh Quốc Đạt, TMĐT “không còn là lựa chọn, mà đã là điều kiện sống còn” đối với hơn 5.400 làng nghề trên cả nước. Ông Đạt phân tích, các sản phẩm thủ công truyền thống như lụa, gốm, mây tre đan hay đồ gỗ mỹ nghệ đều có giá trị văn hóa sâu sắc, được khách hàng trong và ngoài nước ưa chuộng. Tuy nhiên, thị trường tiêu thụ truyền thống vốn phụ thuộc vào thương lái hoặc khách du lịch, khiến đầu ra không ổn định. TMĐT giúp phá vỡ rào cản này, đưa sản phẩm làng nghề tiếp cận trực tiếp hàng triệu người tiêu dùng trong nước và quốc tế mà không cần chi phí mặt bằng hay hệ thống phân phối phức tạp.

Không chỉ mang lại cơ hội, sự thay đổi mạnh mẽ trong hành vi tiêu dùng cũng khiến TMĐT trở thành xu hướng tất yếu. Người mua ngày càng ưu tiên trải nghiệm trực tuyến, từ việc xem hình ảnh, video, đánh giá người dùng cho đến thanh toán điện tử và giao hàng nhanh. Điều này buộc các cơ sở sản xuất phải thay đổi cách tiếp cận, chuyển từ mô hình bán hàng truyền thống sang kết hợp hoặc ưu tiên môi trường số.

Một số làng nghề đã khẳng định được khả năng thích ứng khá nhanh. Tại làng lụa Vạn Phúc, nghệ nhân Hoàng Thị Phương cho biết, khoảng 70% hộ sản xuất trong làng đã sử dụng Facebook, Zalo, TikTok Shop, Shopee, Voso hay Postmart để giới thiệu và bán sản phẩm. Nhiều cơ sở đã đầu tư vào livestream chuyên nghiệp, cải thiện hình ảnh sản phẩm, áp dụng tem truy xuất nguồn gốc QR code và hướng tới xuất khẩu qua Etsy, Amazon Handmade. Không chỉ tăng doanh số, họ còn thu hút tệp khách hàng trẻ - những người có xu hướng ưa chuộng sản phẩm thủ công mang tính cá nhân hóa và câu chuyện văn hóa.

Tuy vậy, tỷ lệ còn lại khoảng 30% hộ sản xuất vẫn chưa thể tiếp cận TMĐT do hạn chế kỹ năng công nghệ, thiếu thiết bị, thiếu nhân lực trẻ và không có bộ ảnh sản phẩm chất lượng để cạnh tranh. Đây không chỉ là vấn đề riêng của Vạn Phúc, mà là điểm yếu chung của nhiều làng nghề trong cả nước. Sự chậm chuyển đổi khiến họ dễ bị lép vế trước các sản phẩm công nghiệp giá rẻ, vốn được quảng bá mạnh và liên tục trên môi trường trực tuyến.

Xây dựng thương hiệu, nâng năng lực số

Trong bối cảnh TMĐT trở thành xu hướng thống trị, yêu cầu thời cuộc đặt ra là các làng nghề cần một chiến lược chuyển đổi số bài bản, đồng bộ và thực chất. Theo ông Lê Anh Xuân, Giám đốc Công ty CP Seapics Quốc tế, TMĐT chỉ có thể mang lại hiệu quả khi người sản xuất có kỹ năng số, hiểu cách vận hành sàn TMĐT và biết cách marketing sản phẩm. Ông Xuân nhấn mạnh, đào tạo là “chìa khóa mở cửa” TMĐT cho làng nghề, đặc biệt là kỹ năng chụp ảnh, quay video ngắn, sáng tạo nội dung, livestream bán hàng và phân tích dữ liệu khách hàng.

Việc xây dựng thương hiệu số là một yêu cầu cấp thiết. Thiếu bộ nhận diện rõ ràng khiến sản phẩm làng nghề khó cạnh tranh trên sàn TMĐT. Việc chuẩn hóa logo, bao bì, màu sắc, phong cách hình ảnh và cách kể câu chuyện sản phẩm giúp tạo sự khác biệt và gia tăng niềm tin của người tiêu dùng. Trong kỷ nguyên video ngắn, một câu chuyện nghề được kể chân thực, truyền cảm hứng có thể lan tỏa mạnh mẽ hơn nhiều lần so với cách quảng bá truyền thống.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của hạ tầng hỗ trợ TMĐT. Để TMĐT về đến tận làng nghề, các địa phương cần tiếp tục đầu tư Internet tốc độ cao, hỗ trợ thanh toán số, phát triển kho vận, dịch vụ giao nhận và xây dựng các điểm hỗ trợ TMĐT phục vụ cộng đồng. Đặc biệt, mô hình “không gian số làng nghề” tích hợp gian hàng điện tử dùng chung, bản đồ du lịch ảo, kho dữ liệu sản phẩm và cổng thanh toán được đánh giá là mô hình lý tưởng giúp đồng bộ hóa hình ảnh làng nghề trên môi trường số, đồng thời nâng cao khả năng tiếp cận nhà nhập khẩu quốc tế.

Bên cạnh đó, hoạt động xúc tiến thương mại trực tuyến cũng cần được đẩy mạnh. Hội chợ ảo, triển lãm số, livestream kết hợp bán hàng, tour du lịch ảo 360° hay quảng bá trên Amazon, Alibaba, Etsy đều là những công cụ giúp làng nghề tiếp cận khách hàng toàn cầu. Một số sự kiện đã chứng minh được hiệu quả như “Tuần lễ Lụa Việt Nam – Vạn Phúc Silk Festival”, khi kết hợp giữa trình diễn trực tiếp và giới thiệu trực tuyến đã thu hút hàng trăm nghìn lượt tương tác.

Mặt khác, vai trò của Nhà nước trong việc tạo hành lang pháp lý và môi trường thuận lợi để làng nghề chuyển đổi số. Theo ông, Phó Chủ tịch Hội đồng tư vấn Hiệp hội Làng nghề Việt Nam Nguyễn Vi Khải, việc sớm hoàn thiện Luật TMĐT sửa đổi sẽ góp phần đảm bảo an toàn giao dịch, bảo vệ người tiêu dùng và hỗ trợ DN nhỏ và hộ sản xuất tham gia TMĐT. Ngoài ra, chính sách hỗ trợ đăng ký sở hữu trí tuệ, bảo hộ nhãn hiệu tập thể, truy xuất nguồn gốc và thúc đẩy xuất khẩu trực tuyến cũng là những điều kiện quan trọng giúp làng nghề nâng tầm giá trị sản phẩm.