Nợ công đảo chiều nguy cơ trở thành rủi ro lớn của các nền kinh tế phát triển

Trong nhiều thập niên, nợ công cao thường được xem là căn nguyên của khủng hoảng tại các nước nghèo và thu nhập thấp, nơi gánh nặng vay mượn làm tê liệt ngân sách và bóp nghẹt đầu tư dài hạn. Nhưng trật tự đó đang đảo chiều. Ngày nay, rủi ro lớn nhất từ nợ công không còn đến từ các nền kinh tế yếu, mà đang hình thành ngay trong nhóm quốc gia giàu nhất thế giới.

Mỹ, Anh, Pháp, Italy và Nhật Bản, những trụ cột của hệ thống tài chính toàn cầu, đều đang mang mức nợ công cao kỷ lục hoặc tiệm cận kỷ lục. Quy mô vay mượn này không chỉ gây sức ép trực tiếp lên triển vọng tăng trưởng trong nước, mà còn tiềm ẩn nguy cơ lan truyền bất ổn ra toàn bộ nền kinh tế thế giới, trong bối cảnh thị trường tài chính ngày càng gắn kết chặt chẽ.

Hệ quả dễ thấy nhất của nợ công cao là chi phí trả lãi phình to nhanh chóng. Các khoản chi này ngày càng chiếm tỷ trọng lớn trong ngân sách, lấn át nguồn lực dành cho y tế, giáo dục, hạ tầng, nhà ở xã hội, đổi mới công nghệ và đào tạo nhân lực. Khi chi phí vay mượn tăng, không gian tài khóa bị thu hẹp, buộc các chính phủ phải lựa chọn giữa ổn định tài chính và đáp ứng các nhu cầu xã hội ngày càng lớn.

Cơn khát vay nợ đẩy lãi suất lên cao, làm chi phí vốn tăng và gây áp lực lên các khoản vay của doanh nghiệp lẫn người dân. Hệ quả là lạm phát gia tăng, sức mua suy giảm, khiến nợ công trở thành yếu tố tác động trực tiếp đến đời sống kinh tế -xã hội.

Tuy nhiên, rủi ro lớn nhất của nợ công cao không nằm ở hiện tại, mà ở tương lai. Khi nợ đã quá lớn trong lúc kinh tế còn ổn định, các chính phủ sẽ không còn nhiều khả năng xoay xở khi khủng hoảng xảy ra.

Kenneth Rogoff, giáo sư kinh tế tại Đại học Harvard, cho rằng khi khủng hoảng xảy ra, chính phủ cần chi tiêu lớn và nhanh để ổn định tình hình. Nhưng với mức nợ đã quá cao, việc vay thêm để ứng phó với khủng hoảng tài chính, đại dịch hay xung đột địa chính trị sẽ trở nên khó khăn và tốn kém.

Chu kỳ vay nợ hiện nay bắt đầu từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, khi các chính phủ buộc phải tung ra những gói cứu trợ lớn trong lúc nguồn thu thuế sụt giảm mạnh. Đại dịch Covid-19 sau đó đẩy nợ công lên mức cao mới, khi kinh tế toàn cầu gần như đóng băng, chi phí y tế tăng vọt và các gói hỗ trợ được triển khai đúng lúc lãi suất bắt đầu vượt tốc độ tăng trưởng kinh tế.

Điều đáng lo ngại là sau khi các cú sốc lớn qua đi, nợ công vẫn không giảm. Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế, tại sáu trong bảy nước thuộc nhóm G7, quy mô nợ đã ngang bằng hoặc vượt cả giá trị nền kinh tế. Nợ cao vì thế đang trở thành trạng thái thường trực, thay vì chỉ tăng vọt trong những giai đoạn khủng hoảng.

Áp lực nợ càng nặng nề hơn khi nhiều nền kinh tế giàu đối mặt với già hóa dân số và tăng trưởng chậm. Tại châu Âu, Anh và Nhật Bản, chi phí y tế và lương hưu tăng nhanh trong khi số người lao động, nguồn thu thuế chính, lại giảm. Cùng lúc, nhu cầu đầu tư cho công nghệ và hạ tầng ngày càng cấp bách, khi Liên minh châu Âu được ước tính cần chi thêm hàng trăm tỷ USD mỗi năm cho trí tuệ nhân tạo, lưới điện, siêu máy tính và đào tạo lao động để giữ năng lực cạnh tranh.

Đọc thêm: Lý giải yếu tố khiến giá vàng lập đỉnh

Bế tắc chính trị và phản ứng xã hội đang khiến bài toán nợ thêm khó giải. Tại Italy, nơi nợ công vào khoảng 138% GDP, các nỗ lực cắt giảm chi tiêu cho y tế, giáo dục và dịch vụ công đã châm ngòi cho những cuộc biểu tình dữ dội. Ở Pháp, kế hoạch nâng tuổi nghỉ hưu vấp phải phản đối mạnh, trong khi bất ổn ngân sách khiến xếp hạng tín nhiệm nợ công bị hạ, làm gia tăng lo ngại về ổn định tài chính trong trung hạn.

Trong bối cảnh địa chính trị ngày càng bất ổn, áp lực chi tiêu quân sự tiếp tục gia tăng. Các nước NATO hướng tới dành 5% GDP cho quốc phòng, Nhật Bản mở rộng ngân sách quân sự, còn Mỹ và châu Âu chi hàng tỷ USD hỗ trợ Ukraine. Những khoản chi này chồng thêm gánh nặng lên ngân sách vốn đã chịu sức ép lớn từ nợ công.

Nhật Bản, với mức nợ công hơn gấp đôi quy mô nền kinh tế, đang trở thành phép thử lớn của thế giới. Trong nhiều năm, nước này duy trì vay mượn cao nhờ lãi suất cực thấp. Tuy nhiên, khi Ngân hàng Trung ương Nhật Bản bắt đầu đảo chiều chính sách tiền tệ, thị trường trái phiếu đã biến động mạnh, làm dấy lên lo ngại về khả năng kiểm soát nợ trong dài hạn.

Bất ổn tại Nhật Bản nhanh chóng lan sang Mỹ, nơi nợ công đã lên tới khoảng 38 nghìn tỷ USD. Chi phí lãi ròng tăng mạnh và chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong chi tiêu liên bang. Theo William G. Gale, chuyên gia tài khóa tại Viện Brookings, đà tăng nợ kéo dài đang làm suy yếu vai trò lãnh đạo kinh tế của Mỹ, đồng thời bào mòn niềm tin của nhà đầu tư vào trái phiếu kho bạc và đồng USD. Gánh nặng tài khóa vì thế đang bị đẩy sang các thế hệ tương lai.

Như ông Gale nhận định, chi tiêu càng nhiều ở hiện tại thì dư địa tiêu dùng trong tương lai càng bị thu hẹp.