Bài 2: Các mô hình quản trị bản quyền nghệ thuật trong thời đại AI của Mỹ, Hàn Quốc và Australia

Sự trỗi dậy mạnh mẽ của các công cụ AI tạo sinh (Generative AI) đã tạo nên một cuộc cách mạng trong ngành sáng tạo nghệ thuật. Các công cụ như ChatGPT, Midjourney, Stable Diffusion hay Suno ... có khả năng tạo ra những tác phẩm từ hình ảnh, âm nhạc đến văn học một cách chân thực và sống động đáng kinh ngạc, gần như không thể phân biệt được với sản phẩm do chính con người tạo ra.

Tuy nhiên, điều này cũng dấy lên mối lo ngại lớn về việc xóa nhòa ranh giới giữa tác phẩm gốc của người sáng tạo và các bản sao được tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo. Hệ quả là, một loạt vụ kiện đã nổ ra, trong đó các nghệ sĩ và nhà xuất bản cáo buộc các công ty AI đã sử dụng tác phẩm của họ để đào tạo mô hình mà không có sự cho phép hay bồi thường.

Bối cảnh trên đã đặt ra hai câu hỏi lớn: Ai là chủ sở hữu thực sự của các tác phẩm nghệ thuật? Liệu việc sử dụng dữ liệu có bản quyền để huấn luyện mô hình AI có vi phạm pháp luật? Điều này buộc chính phủ nhiều nước trên thế giới phải nhanh chóng điều chỉnh khung pháp lý để không kìm hãm sự phát triển công nghệ nhưng vẫn đảm bảo tính công bằng đối với những người sáng tạo. 

Trong số đó, ba quốc gia dẫn đầu về công nghệ là Mỹ, Hàn Quốc và Australia đã xây dựng những cách tiếp cận riêng, phản ánh sự cân bằng giữa thúc đẩy đổi mới và bảo vệ quyền sáng tạo của con người.

Mỹ: Ưu tiên sáng tạo từ con người

Mỹ được xem là quốc gia tiên phong trong việc làm rõ ranh giới bản quyền với AI. Cục Bản quyền Mỹ (USCO) đã liên tục ban hành các báo cáo quan trọng từ năm 2023 đến nay, trong đó có báo cáo "Bản quyền và Trí tuệ nhân tạo". Mục 2 của tư liệu này khẳng định rõ: Tác phẩm thuần túy do AI tạo ra không được bảo hộ bản quyền, vì thiếu yếu tố sáng tạo từ con người.

Theo USCO, chỉ những phần do con người đóng góp đủ mức độ biểu đạt mới được bảo vệ. Ví dụ, nếu người dùng AI chỉ nhập những câu lệnh đơn giản, tác phẩm đầu ra của AI sẽ không đủ điều kiện để được đăng ký bản quyền. Ngược lại, nếu con người trực tiếp chỉnh sửa, sắp xếp hoặc kết hợp sáng tạo với đầu ra AI, tác phẩm đó mới có thể được bảo hộ. Quan điểm này dựa trên nguyên tắc cốt lõi của luật bản quyền Mỹ: Chỉ con người mới là tác giả.

Về việc huấn luyện AI, Mỹ đang chứng kiến hàng loạt vụ kiện lớn từ các nghệ sĩ, nhà xuất bản và tác giả cáo buộc nhiều công ty công nghệ sử dụng dữ liệu có bản quyền từ họ mà không xin phép. Điển hình là các vụ Bartz v. Anthropic (tháng 6 năm nay) và Kadrey v. Meta (cùng tháng), tại Tòa án Quận Bắc California.

Trong cả hai vụ trên, tòa án đã phán quyết rằng việc sử dụng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) là "sử dụng công bằng" (fair use) trong các trường hợp cụ thể, đặc biệt khi mục đích mang tính chuyển đổi cao, tạo ra sản phẩm mới không cạnh tranh trực tiếp với tác phẩm gốc và không có bằng chứng rõ ràng về thiệt hại thị trường.

Tuy nhiên, Mục 3 của báo cáo "Bản quyền và Trí tuệ nhân tạo" của USCO khẳng định không phải mọi trường hợp sử dụng dữ liệu có bản quyền để huấn luyện AI đều là fair use, đặc biệt khi mô hình tạo ra nội dung cạnh tranh trực tiếp với tác phẩm gốc hoặc tiếp cận dữ liệu qua cách thức bất hợp pháp. Báo cáo nhấn mạnh cần phát triển thị trường cấp phép tự nguyện và khuyến nghị cấp phép trong nhiều tình huống để đảm bảo công bằng đối với người sáng tạo.

Mô hình của Mỹ chú trọng bảo vệ quyền lợi của cá nhân sáng tạo, tránh tình trạng AI "cướp" việc làm của nghệ sĩ. Điều này tạo sự chắc chắn cho ngành công nghiệp sáng tạo và xuất bản, đồng thời khiến các công ty công nghệ phải thận trọng hơn trong phát triển AI.

Hàn Quốc: Linh hoạt theo từng hoàn cảnh

Hàn Quốc, nơi nổi tiếng với ngành công nghiệp giải trí và công nghệ thông tin hàng đầu châu Á, chọn cách tiếp cận linh hoạt hơn. Giới chức nước này có sự phân biệt rõ ràng giữa "đầu ra AI thuần túy" (không đủ điều kiện bảo hộ) và "tác phẩm sử dụng AI như công cụ hỗ trợ" (có thể bảo hộ nếu chứng minh được sự can thiệp sáng tạo của con người), nhằm khuyến khích sự hợp tác giữa người sáng tạo và công nghệ mà không làm suy giảm giá trị lao động trí tuệ thực sự.

Chẳng hạn, những tác phẩm nghệ thuật hoàn toàn do AI tạo ra đều không được cấp quyền bảo hộ bản quyền, vì thiếu yếu tố sáng tạo từ con người, nguyên tắc cốt lõi của luật bản quyền Hàn Quốc. Tuy nhiên, nếu có sự đóng góp sáng tạo đáng kể của con người, chẳng hạn như chỉnh sửa chi tiết, chọn lọc ý tưởng, sắp xếp bố cục hoặc kết hợp sáng tạo với đầu ra AI, thì phần đóng góp đó vẫn có thể được đăng ký và bảo hộ bản quyền.

Quan điểm này được thể hiện rõ trong hai hướng dẫn quan trọng do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng Ủy ban Bản quyền Hàn Quốc ban hành tháng 6 năm nay, bao gồm "Hướng dẫn đăng ký bản quyền tác phẩm sử dụng AI tạo sinh" và "Hướng dẫn ngăn ngừa tranh chấp bản quyền từ kết quả AI tạo sinh". Các tài liệu này cung cấp những tiêu chí cụ thể để đánh giá mức độ sáng tạo của con người, đồng thời hướng dẫn người dùng, doanh nghiệp AI và chủ sở hữu bản quyền cách tránh để xảy ra những rủi ro pháp lý.

Về huấn luyện mô hình AI, Hàn Quốc từng chứng kiến vụ kiện đầu tiên về vấn đề này trong năm nay, khi Big 3 đài truyền hình của nước này gồm KBS, SBS và MBC đồng loạt kiện ông lớn công nghệ Naver vì sử dụng tin bài của các nhà đài để huấn luyện mô hình AI HyperClova mà không xin phép.

Trong đơn kiện được nộp lên Tòa án Quận Trung tâm Seoul ngày 13/1, ba nhà đài trên cáo buộc Naver vi phạm bản quyền và Luật Ngăn chặn Cạnh tranh Không lành mạnh, đồng thời yêu cầu bồi thường thiệt hại (ban đầu mỗi đài khoảng 200 triệu won, nhưng có thể mở rộng lên hàng chục tỷ won) cùng lệnh cấm tiếp tục sử dụng dữ liệu. Đây là vụ kiện đầu tiên tại Hàn Quốc về tranh chấp bản quyền dữ liệu huấn luyện AI, dự kiến sẽ tạo tiền lệ quan trọng cho ngành công nghiệp sáng tạo và công nghệ của nước này.

Australia: Bảo vệ người sáng tạo quyết liệt

Australia nổi bật với lập trường bảo vệ mạnh mẽ quyền lợi người sáng tạo. Ngày 26/10, Chính phủ Thủ tướng Anthony Albanese, dưới sự dẫn dắt của Bộ trưởng Tư pháp Michelle Rowland, đã chính thức tuyên bố không tạo ngoại lệ đối với các hành vi "khai thác văn bản và dữ liệu" (Text and Data Mining - TDM) cho AI, nghĩa là các công ty công nghệ không được tự do sử dụng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện mô hình AI của họ mà không xin phép hoặc bồi thường tác giả.

Bên cạnh đó, Chính phủ Canberra đã tái triệu tập Nhóm tham chiếu Bản quyền và AI (CAIRG) ngay từ ngày 28/10 để thảo luận ba lĩnh vực ưu tiên: Khuyến khích các con đường hợp pháp và công bằng để sử dụng tài liệu bản quyền trong AI, bao gồm xem xét khung cấp phép tập thể trả phí, làm rõ cách luật bản quyền áp dụng cho tác phẩm do AI tạo ra hoặc sử dụng AI, đồng thời khám phá các lựa chọn thực thi chi phí thấp, như thành lập diễn đàn khiếu nại nhỏ để xử lý vi phạm giá trị thấp liên quan đến đầu ra AI.

Những động thái trên được giới chức Australia tiến hành sau khi xem xét báo cáo tạm thời của Ủy ban Năng suất hồi tháng 8, vốn từng đề xuất tạo ngoại lệ đối với TDM cho AI để thúc đẩy đổi mới, nhưng gặp phải phản đối gay gắt từ cộng đồng các nhà sáng tạo. Nhiều nghệ sĩ, nhà xuất bản, hiệp hội âm nhạc như ARIA, APRA AMCOS cùng các tổ chức truyền thông đã phản đối mạnh mẽ đề xuất này, gọi đó là "hành vi trộm cắp bản quyền lớn nhất lịch sử" và có thể làm suy yếu chủ quyền văn hóa trong nước. 

Không những vậy, Australia còn hướng tới mô hình cấp phép tự nguyện kết hợp bắt buộc nếu cần, cùng yêu cầu minh bạch cao hơn về dữ liệu huấn luyện AI. Đến cuối năm nay, CAIRG tiếp tục các cuộc họp và tham vấn, với tài liệu thảo luận được lưu hành để lấy ý kiến, nhằm xây dựng khung pháp lý đảm bảo người sáng tạo được bồi thường công bằng mà không kìm hãm đổi mới.

Cách tiếp cận này khẳng định Australia ưu tiên bảo vệ ngành công nghiệp sáng tạo nội địa, khác biệt rõ rệt so với một số quốc gia đã áp dụng tạo ngoại lệ đối với TDM một cách rộng rãi hơn.

Ba mô hình quản trị của Mỹ, Hàn Quốc và Australia cho thấy có nhiều cách khác nhau để giải quyết vấn đề bản quyền nghệ thuật và AI. Nhưng dù bằng hình thức nào, tất cả đều hướng tới mục tiêu khuyến khích AI phát triển nhưng không để người sáng tạo chịu thiệt thòi.

Đối với Việt Nam, việc học hỏi từ các quốc gia này sẽ giúp xây dựng chính sách phù hợp, vừa thúc đẩy công nghệ vừa bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Thời đại AI đang mở ra cơ hội lớn, nhưng chỉ khi bản quyền được quản trị hiệu quả, sáng tạo thực sự của con người mới tiếp tục tỏa sáng.

Đọc Bài 1: AI bước vào nghệ thuật: quản lý thế nào để nuôi dưỡng sáng tạo